1. Tính thống nhất vật chất của thế giới

Bản chất của thế giới là vấn đề phân định lập trường giữa các trào lưu triết học trong lịch sử.

• Chủ nghĩa duy tâm
  • Quy nguồn gốc thế giới về thực thể tinh thần.
  • Coi ý niệm tuyệt đối hoặc cảm giác chủ quan sinh ra vạn vật.
• Chủ nghĩa duy vật trước Mác
  • Tìm nguồn gốc thế giới trong chính bản thân giới tự nhiên.
  • Đồng nhất vật chất với một hay vài dạng cụ thể → sa vào cơ giới, siêu hình.
• Chủ nghĩa duy vật biện chứng
  • Khẳng định thế giới thống nhất ở tính vật chất.
  • Mọi hiện tượng là dạng tồn tại cụ thể của vật chất đang vận động.

Chủ nghĩa duy vật biện chứng chứng minh thế giới duy nhất là thế giới vật chất qua ba luận điểm nền tảng.

• Tính duy nhất khách quan: chỉ có một thế giới vật chất duy nhất → tồn tại trước, độc lập với ý thức con người.
• Tính liên hệ thống nhất: mọi bộ phận của thế giới đều có nguồn gốc vật chất → chịu sự chi phối của quy luật khách quan.
• Tính vĩnh viễn vô tận: thế giới vật chất không tự nhiên sinh ra, không mất đi → chuyển hóa vô cùng tận giữa các dạng kết cấu.

Khoa học tự nhiên thế kỷ XIX cung cấp bằng chứng thực nghiệm vững chắc bác bỏ quan niệm duy tâm về giới tự nhiên.

• Khoa học tự nhiên thế kỷ XIX: thuyết tế bào, định luật bảo toàn chuyển hóa năng lượng, thuyết tiến hóa → xóa bỏ ranh giới siêu hình giữa hữu sinh và vô sinh.
• Thế giới vô sinh: tồn tại dưới dạng chất có khối lượng tĩnh hoặc trường liên tục → biến đổi và tương tác qua lại.
• Thế giới hữu sinh: tổ chức từ cấu trúc vô cơ đến axit nuclêic, prôtêin → phát triển thành sinh quyển phức tạp.
• Xã hội loài người: cấp độ tổ chức vật chất cao nhất → vận động dựa trên phương thức sản xuất vật chất khách quan.

Giới tự nhiên và xã hội loài người đều bắt nguồn từ vật chất, chứng minh tính thống nhất khách quan của toàn bộ thực tại.

2. Phạm trù vật chất

a) Quan điểm trước Mác và nguyên nhân bế tắc

Nhận thức về vật chất phát triển từ trực quan cảm tính thời cổ đại đến tư duy trừu tượng khoa học hiện đại.

• Thời cổ đại: đồng nhất vật chất với các dạng cảm tính cụ thể như nước, lửa, không khí hoặc nguyên tử của Đêmôcrít.
• Thời cận đại: chịu ảnh hưởng của cơ học cổ điển → đồng nhất vật chất với khối lượng và coi nguyên tử là hạt bất biến.

Hàng loạt phát minh vật lý học cuối thế kỷ XIX làm sụp đổ quan niệm giới hạn tột cùng về nguyên tử.

1. 1895Phát hiện tia X

   Rơnghen phát hiện bức xạ không nhìn thấy đâm xuyên vật chất → mở đầu cuộc cách mạng vật lý.

2. 1896Phát hiện hiện tượng phóng xạ

   Béccơren chứng minh nguyên tố urani tự phát ra tia bức xạ → phá vỡ tính bất biến của nguyên tố.

3. 1897Phát hiện hạt điện tử

   Tômxơn tìm ra hạt cấu tạo nên nguyên tử → chứng minh nguyên tử bị phân chia.

4. 1901Khối lượng biến đổi

   Kaufman chứng minh khối lượng điện tử thay đổi theo tốc độ chuyển động → khối lượng không cố định.

Chủ nghĩa duy tâm lợi dụng hiện tượng hạt biến đổi để rêu rao vật chất tiêu tan, đẩy vật lý học vào khủng hoảng thế giới quan.

b) Định nghĩa vật chất của Lênin

Lênin giải quyết cuộc khủng hoảng bằng cách tìm đặc tính chung nhất của vật chất dưới góc độ triết học.

Định nghĩa nêu bật mối quan hệ căn bản giữa tồn tại vật chất và nhận thức ý thức qua ba khía cạnh then chốt.

• Thực tại khách quan

  Đặc tính phổ biến nhất của vật chất → tồn tại độc lập bên ngoài ý thức con người.

• Tác động gây cảm giác

  Khi tác động trực tiếp hoặc gián tiếp vào giác quan con người → sinh ra cảm giác, tri giác.

• Nguồn gốc của ý thức

  Ý thức chỉ là bản sao chép, chụp lại và phản ánh trung thực thực tại khách quan.

Định nghĩa phân biệt dứt khoát giữa phạm trù triết học khái quát với các khái niệm vật thể cụ thể của khoa học chuyên ngành.

c) Ý nghĩa định nghĩa vật chất

Định nghĩa khoa học của Lênin đặt nền tảng phương pháp luận vững chắc cho nhận thức khoa học và hoạt động thực tiễn.

Ý nghĩa triết học to lớn của định nghĩa thể hiện qua bốn giá trị cốt lõi.

• Giải quyết vấn đề cơ bản: khẳng định vật chất có trước, ý thức có sau → con người có khả năng nhận thức thế giới khách quan.
• Bác bỏ thuyết hoài nghi: đập tan luận điệu duy tâm và bất khả tri luận → khẳng định tri thức là sự phản ánh hiện thực.
• Khắc phục tính siêu hình: không đồng nhất vật chất với vật thể cụ thể → mở đường cho vật lý học khám phá vi mô.
• Mở rộng sang xã hội: coi tồn tại xã hội có trước ý thức xã hội → xây dựng chủ nghĩa duy vật lịch sử hoàn chỉnh.

Người học có thể luyện tập đề kiểm tra qua Trắc Nghiệm Chương 5 Vật Chất & Ý Thức - Triết Học Mác Lênin để nắm vững dạng câu hỏi định nghĩa.

3. Những phương thức tồn tại của vật chất

a) Vận động và đứng im

Vận động là phương thức tồn tại và thuộc tính cố hữu không thể tách rời của mọi dạng vật chất.

Vật chất chỉ bộc lộ bản chất và đặc tính của mình thông qua quá trình tự thân vận động liên tục.

1. Cơ học

   Di chuyển vị trí của các vật thể đơn giản trong không gian.

2. Vật lý

   Vận động của phân tử, nhiệt độ, điện trường, từ trường và các hạt cơ bản.

3. Hóa học

   Quá trình hóa hợp và phân giải các liên kết nguyên tử, biến đổi chất.

4. Sinh học

   Trao đổi chất, đồng hóa, dị hóa và sinh sản giữa cơ thể sống với môi trường.

5. Xã hội

   Sự thay thế và phát triển của các phương thức sản xuất, hình thái kinh tế - xã hội.

Các hình thức vận động sắp xếp từ thấp đến cao, trong đó hình thức cao bao hàm các hình thức thấp hơn.

Quy giản hình thức vận động xã hội hoặc sinh học về cơ học thuần túy là sai lầm siêu hình cơ giới.

Bên cạnh vận động tuyệt đối, hiện tượng đứng im biểu hiện trạng thái ổn định tương đối của sự vật hiện tượng.

• Vận động trong cân bằng: sự vật giữ nguyên trạng thái chất và kết cấu cấu tạo → chưa biến đổi thành cái khác.
• Tính chất tương đối: chỉ xảy ra trong một quan hệ xác định đối với một hệ quy chiếu nhất định.
• Tính chất tạm thời: sự cân bằng luôn bị phá vỡ bởi sự tích lũy của các mâu thuẫn vận động bên trong.

Đứng im tương đối tạo điều kiện để sự vật hiện tượng tồn tại như một khách thể độc lập có hình thù cụ thể.

b) Không gian và thời gian

Mọi dạng vật chất cụ thể luôn vận động và biến đổi trong những khoảng không gian và thời gian xác định.

Không gian và thời gian gắn liền với nhau và phụ thuộc trực tiếp vào trạng thái vận động của vật chất.