Tóm tắt kiến thức C5 - Đại cương Văn hóa Việt Nam (ULSA)

5. VĂN HÓA ỨNG XỬ VỚI MÔI TRƯỜNG TỰ NHIÊN

Con người luôn sống trong mối quan hệ chặt chẽ với tự nhiên. Cách thức ứng xử với môi trường là thành tố quan trọng cấu thành hệ thống văn hóa. Trong đó, có hai khả năng ứng xử chính:

- Tận dụng: Khai thác những gì có lợi từ thiên nhiên (điển hình là việc Ăn).
- Ứng phó: Chống lại hoặc thích nghi với những gì có hại (điển hình là việc Mặc, Ở, Đi lại).

5.1. Văn hóa Ăn

5.1.1. Quan niệm về ăn và dấu ấn nông nghiệp trong cơ cấu bữa ăn

Người Việt rất coi trọng việc ăn, coi đây là yếu tố số một để duy trì sự sống ("Có thực mới vực được đạo", "Trời đánh còn tránh bữa ăn"). Dấu ấn nông nghiệp lúa nước thể hiện cực kỳ rõ nét qua cơ cấu bữa ăn:

- Lúa gạo: Là thành phần đứng đầu bảng. Cây lúa không chỉ là thực phẩm mà còn là tiêu chuẩn cái đẹp và thước đo giá trị kinh tế thời xưa. Tiếng Việt có hệ thống từ vựng phong phú để phân biệt từng giai đoạn của cây lúa (mạ, lúa, đòng, cốm, thóc, gạo, nếp, tẻ...).
- Rau quả: Đứng thứ hai sau lúa gạo. Việt Nam là một trong những trung tâm trồng trọt với danh mục rau quả phong phú mùa nào thức ấy ("Đói ăn rau, đau uống thuốc"). Hai món đặc trưng nhất là rau muống và dưa cà.
- Thủy sản: Đứng thứ ba trong cơ cấu ăn và đứng đầu hàng thức ăn động vật. Sau "cơm rau" là "cơm cá". Nước mắm là đồ chấm đặc biệt không thể thiếu trong bữa cơm Việt.
- Thịt: Giữ vị trí cuối cùng và ít phổ biến hơn (thịt gà, lợn, trâu...).

5.1.2. Đặc trưng văn hóa ẩm thực của người Việt

5.1.2.1. Tính tổng hợp

- Trong chế biến: Hầu hết các món ăn là sự pha chế tổng hợp nhiều nguyên liệu (rau này với rau khác, thực vật với động vật) để đạt đủ ngũ chất, ngũ vị (chua-cay-ngọt-mặn-đắng) và ngũ sắc (trắng-xanh-vàng-đỏ-đen). Ví dụ: bát nước chấm hay bát phở là một sự tổng hợp tinh tế.
- Trong cách ăn: Mâm cơm dọn ra nhiều món cùng lúc. Một miếng ăn có thể tổng hợp cả cơm, canh, rau, thịt. Điều này trái ngược với lối ăn "phân tích" đưa ra từng món của phương Tây.
- Trong cảm thụ: Ăn bằng đủ cả 5 giác quan: mắt nhìn màu sắc, mũi ngửi mùi thơm, lưỡi nếm vị ngon, tai nghe tiếng kêu ròn và tay cầm/xé thức ăn.

5.1.2.2. Tính cộng đồng và tính mực thước

- Tính cộng đồng: Người Việt ăn chung mâm, dùng chung bát nước mắm, nồi cơm nên các thành viên phụ thuộc chặt chẽ vào nhau. Trong bữa ăn rất thích chuyện trò.
- Tính mực thước: Đòi hỏi sự ý tứ, quân bình âm dương ("Ăn trông nồi, ngồi trông hướng"). Người ăn không được ăn quá nhanh hay quá chậm, không được ăn quá nhiều hay quá ít. Nồi cơm và chén nước mắm chính là biểu tượng của tính cộng đồng và thước đo sự tinh tế.

5.1.2.3. Tính biện chứng, linh hoạt

- Sự linh hoạt: Thể hiện trong cách phối hợp món ăn tùy sở thích và trong dụng cụ ăn (đôi đũa). Đôi đũa thực hiện tổng hợp nhiều chức năng: gắp, và, xé, xẻ, dầm, khoắng, trộn...
- Sự quân bình âm dương: Đây là biểu hiện quan trọng nhất của tính biện chứng, bao gồm 3 mặt:

a) Hài hòa âm dương của thức ăn: Phân loại thức ăn theo ngũ hành:

b) Quân bình âm dương trong cơ thể: Sử dụng thức ăn như vị thuốc để điều chỉnh bệnh tật. Người ốm do quá âm cần ăn đồ dương (ví dụ: đau bụng lạnh ăn gừng) và ngược lại.
c) Cân bằng giữa con người với môi trường: Ăn uống theo vùng khí hậu và theo mùa. Mùa hè (nóng - dương) ăn đồ âm (rau quả, đồ luộc, đồ chua). Mùa đông (lạnh - âm) ăn đồ dương (thịt, mỡ, đồ xào, rán, cay).

Lưu ý cho sinh viên: Các món ăn "bao tử" (trứng lộn, nhộng, lợn sữa, cốm...) được người Việt ưa chuộng vì đây là lúc thức ăn đang trong quá trình chuyển hóa âm dương cân bằng và giàu dinh dưỡng nhất.

5.2. Văn hóa Mặc

5.2.1. Quan niệm về mặc và dấu ấn nông nghiệp trong chất liệu

- Quan niệm: Rất thiết thực ("Ăn lấy chắc, mặc lấy bền") nhưng cũng chú trọng ý nghĩa xã hội và thẩm mỹ ("Người đẹp vì lụa"). Mặc là biểu tượng của văn hóa dân tộc.
- Chất liệu: Tận dụng nguyên liệu thực vật, mỏng, nhẹ, thoáng để ứng phó với xứ nóng:

+ Tơ tằm: Nghề tằm tang có từ rất sớm (5.000 năm trước), năng suất cao (8 lứa/năm).
+ Tơ chuối, tơ đay, gai: Vải Giao Chỉ mịn như lượt là, bền và mát.
+ Vải bông: Xuất hiện muộn hơn nhưng trở nên phổ biến rộng rãi.

5.2.2. Trang phục qua các thời đại và tính linh hoạt trong cách mặc

Trang phục Việt bị chi phối bởi khí hậu nóng bức và công việc lúa nước:

- Đồ mặc phía dưới: Phụ nữ mặc Váy (mát, dễ làm đồng), nam giới mặc Khố (phù hợp cởi trần đóng khố khi lao động). Chiếc quần có nguồn gốc từ vùng lạnh (Trung Á) du nhập vào sau này.
- Đồ mặc phía trên: Phụ nữ mặc Yếm (đồ mặc đặc thù, biểu tượng nữ tính). Khi làm lụng thường mặc áo cánh (miền Bắc) hoặc áo bà ba (miền Nam).
- Áo dài: Phát triển từ áo tứ thân, năm thân. Áo dài tân thời là sự kết hợp xuất sắc giữa truyền thống kín đáo (âm) và yếu tố phô trương cái đẹp hiện đại (dương).
- Màu sắc: Ưa chuộng các màu âm tính, kín đáo (nâu của đất, đen của bùn, tím trang nhã). Màu đỏ, hồng chỉ dùng cho dịp đại cát (cưới xin).
- Phụ kiện: Thắt lưng (bao, ruột tượng), khăn (vấn tóc, mỏ quạ, khăn rằn), nón (rộng vành, mái dốc để che nắng mưa).
- Trang sức & Phong tục: Xăm mình (hình cá sấu), nhuộm răng đen, nhuộm móng tay móng chân.

5.3. Văn hóa Ở

Ngôi nhà là tổ ấm định cư quan trọng nhất ("An cư lạc nghiệp").

- Gắn liền với sông nước: Thói quen làm nhà bè, nhà thuyền hoặc nhà sàn ven sông. Nhà sàn giúp ứng phó với ngập lụt, ẩm thấp và thú dữ. Mái nhà thường làm cong mô phỏng hình thuyền (đã có từ thời Đông Sơn).
- Cấu trúc "Nhà cao cửa rộng":

- Hướng nhà: Ưu tiên hướng Nam (hoặc Đông Nam) để tránh nắng Tây, bão Đông, gió lạnh phía Bắc (gió bấc) và tận dụng gió mát phía Nam (gió nồm).
- Phong thủy: Nghề chọn đất dựa trên sự cân bằng giữa Phong (gió - dương) và Thủy (nước - âm). Thế đất tốt là nơi âm dương điều hòa, tụ thủy, tụ khí.
- Kiến trúc linh hoạt: Sử dụng hệ thống khung gỗ liên kết bằng mộng (nguyên lý âm dương lồi lõm), không cần móng tường chịu lực nên dễ tháo dỡ, di chuyển. Thước tầm là vật chuẩn đo đạc riêng biệt của chủ nhà.

Ghi nhớ: Hình thức kiến trúc Việt Nam coi trọng số lẻ (3 gian, 5 gian, bậc tam cấp, cổng tam quan) vì số lẻ là số dương, dành cho người sống. Số chẵn là số âm, dành cho người chết (nhà mồ).

5.4. Văn hóa Đi lại

Do bản chất nông nghiệp định cư nên người Việt ít nhu cầu di chuyển xa.

- Giao thông đường bộ: Kém phát triển, chủ yếu là đi bộ hoặc dùng sức súc vật (trâu, ngựa, voi).
- Vận chuyển bằng sức người: Tiếng Việt có hệ thống từ ngữ cực kỳ phong phú chỉ các cách mang vác (cầm, nắm, xách, bê, bưng, ôm, bế, cõng, địu, vác, gánh, gồng, khiêng...).
- Giao thông đường thủy: Là phương tiện phổ biến nhất ("Nam di chu, Bắc di mã"). Việt Nam có kĩ thuật đóng thuyền biển rất giỏi, được người phương Tây khen ngợi (thuyền chia nhiều khoang để không bị chìm khi đâm vào đá).
- Cầu phao: Việt Nam là một trong những nước biết làm cầu di động sớm nhất thế giới để ứng phó với hệ thống sông ngòi dày đặc.

Tư duy sông nước ăn sâu vào tâm khảm đến mức ngôn ngữ giao tiếp hàng ngày cũng mượn hình ảnh sông nước: "quá giang" (đi nhờ xe), "xe đò", "chìm đắm trong suy tư", "ăn nói trôi chảy"…