Kiến thức C5 - Kinh tế phát triển - Đại học Thái Nguyên

5.1. Toàn cầu hóa kinh tế quốc tế

5.1.1. Khái niệm, bản chất của toàn cầu hóa

Khái niệm và nguồn gốc:
+ Toàn cầu hóa (TCH) là một xu thế khách quan, động lực chính là sự phát triển của lực lượng sản xuất (LLSX).
+ Lịch sử: Sự phát triển của LLSX phá vỡ giới hạn thị trường dân tộc -> Chủ nghĩa tư bản tìm kiếm thị trường nước ngoài (xâm chiếm thuộc địa) -> Quốc tế hóa -> Toàn cầu hóa.

Ba quan điểm chính về bản chất TCH:

Bản chất của TCH kinh tế: Là quá trình tăng lên mạnh mẽ các mối liên hệ, sự tác động và phụ thuộc lẫn nhau của tất cả các khu vực. Thực chất là tự do hóa kinh tế (thương mại, đầu tư, tài chính) trên phạm vi toàn cầu.

5.1.2. Những đặc trưng chủ yếu của toàn cầu hoá kinh tế

Tính chất không đối xứng:
+ TCH hiện nay chủ yếu do các nước tư bản phát triển và các tập đoàn xuyên quốc gia (TNCs) dẫn dắt.
+ Phân phối lợi ích không đều: Nước phát triển được lợi nhiều hơn, nước đang phát triển chịu nhiều thiệt thòi.

Các biểu hiện cụ thể:
- Sự bùng nổ quan hệ thương mại - tài chính: Tốc độ tăng trưởng thương mại > tốc độ tăng trưởng sản xuất ($GDP$).
- Vai trò của quản lý và CNTT: Quản lý vi mô và công nghệ thông tin trở thành yếu tố quyết định.
- Tính bổ sung giữa các thị trường: Hình thành "sân chơi chung" (WTO), mục tiêu của các công ty là mở rộng thị trường chứ không chỉ là lợi nhuận tức thời.
- Đa dạng hóa chủ thể: Không chỉ quốc gia dân tộc, mà còn có các liên kết quốc tế (EU, ASEAN), định chế tài chính (IMF, WB, WTO) và đặc biệt là các TNCs.
- Xu hướng tự do hóa gắn liền với liên kết kinh tế quốc tế (Khu vực hóa):

Lưu ý quan trọng về Khu vực hóa và Toàn cầu hóa:
Sinh viên thường nhầm lẫn rằng Khu vực hóa (như ASEAN, EU) mâu thuẫn với Toàn cầu hóa. Tuy nhiên, bản chất Khu vực hóa là những "vòng tròn đồng tâm" của TCH, là bước chuẩn bị để các quốc gia hội nhập vào sân chơi lớn hơn.

5.1.3. Những cơ hội và thách thức của toàn cầu hoá kinh tế

a. Những cơ hội
+ Thúc đẩy LLSX phát triển, tăng trưởng GDP thế giới.
+ Chuyển dịch cơ cấu kinh tế: Giảm tỷ trọng nông nghiệp/công nghiệp chế biến $\rightarrow$ Tăng mạnh tỷ trọng dịch vụ và công nghệ cao (Dịch vụ chiếm > 60% GDP thế giới).
+ Truyền bá và chuyển giao công nghệ trên quy mô lớn.
+ Tạo cơ hội cho các nước đang phát triển thực hiện mô hình "rút ngắn", đi tắt đón đầu, tiếp cận vốn và tri thức.
+ Thúc đẩy hiểu biết lẫn nhau, giao lưu văn hóa xã hội.

b. Những thách thức
+ Sức ép cạnh tranh: Phải gỡ bỏ hàng rào thuế quan, doanh nghiệp nội địa non trẻ dễ bị đè bẹp.
+ Phân hóa giàu nghèo: Khoảng cách giàu nghèo giữa các quốc gia và trong nội bộ quốc gia gia tăng.
+ Kém an toàn: Sự phụ thuộc lẫn nhau khiến khủng hoảng (tài chính, dịch bệnh) lây lan nhanh chóng (hiệu ứng lan tỏa).
+ Thách thức với Việt Nam (khi gia nhập WTO): Áp lực tiêu chuẩn chất lượng cao, thiếu vốn/công nghệ, nguy cơ tranh chấp lao động, chuyển dịch cơ cấu lao động nông thôn còn chậm.

5.2. Nền kinh tế tri thức

5.2.1. Quan niệm về kinh tế tri thức

Các cách tiếp cận:
- Tiếp cận hẹp: Đồng nhất kinh tế tri thức với công nghệ cao, công nghệ thông tin (Kinh tế số, Kinh tế mạng).
- Tiếp cận rộng: Là nấc thang phát triển của LLSX (quan điểm Mác-xít) hoặc tri thức đóng góp quan trọng nhất vào tăng trưởng (quan điểm OECD).
- Tiếp cận bao trùm: Là môi trường kinh tế - văn hóa - xã hội đề cao sự đổi mới, sáng tạo.

Định nghĩa (OECD): Nền kinh tế trong đó sự sản sinh, phổ cập và sử dụng tri thức đóng vai trò quyết định nhất đối với sự phát triển kinh tế.

Tiêu chí nhận diện (Công thức định tính):
+ Một ngành được coi là công nghệ cao (CNC) khi: $Chi\ phi\ R\&D + Tri\ thuc\ hien\ dai \ge 70\% \ total\ value$.
+ Một nền kinh tế là kinh tế tri thức khi: $GDP_{cac\ nganh\ tri\ thuc} \ge 70\% \ GDP_{tong}$.

5.2.2. Đặc trưng của kinh tế tri thức

Có 4 đặc trưng cơ bản cần nhớ:

1. Tri thức là nguồn lực hàng đầu: Vượt qua vốn và lao động. Lợi thế so sánh không còn là tài nguyên thiên nhiên mà là con người và tri thức. Vốn vô hình > Vốn hữu hình.
2. Cấu trúc mạng toàn cầu: Chuyển từ cấu trúc hình tháp (dọc, mệnh lệnh) sang cấu trúc mạng (ngang, bình đẳng, kết nối).
3. Tốc độ biến đổi rất cao:
   - Vòng đời công nghệ rút ngắn.
   - Giá cả sản phẩm công nghệ cao có xu hướng giảm nhanh.
   - Thời gian để tri thức nhân loại tăng gấp đôi ngày càng ngắn (trước kia 50 năm, nay chỉ vài năm).
4. Xã hội học tập: Học tập suốt đời là nghĩa vụ. Người lao động được đánh giá qua chỉ số IQ và sức sáng tạo thay vì cơ bắp.

5.2.3. Kinh tế tri thức - cơ hội và thách thức đối với các nước trên thế giới

a. Cơ hội
+ Làn sóng thứ ba (Alvin Toffler): Các nước nghèo có thể "đi tắt" bỏ qua giai đoạn công nghiệp hóa truyền thống để tiến thẳng vào kinh tế tri thức (áp dụng có chọn lọc).
+ Tận dụng lợi thế của người đi sau: Thừa hưởng thành quả nghiên cứu ứng dụng, tiết kiệm chi phí R&D cơ bản.
+ Thu hút vốn đầu tư và công nghệ hiện đại thông qua toàn cầu hóa.

b. Thách thức
+ Rủi ro tụt hậu xa hơn: Nếu không "hòa mạng" kịp thời sẽ bị bỏ lại, gia tăng khoảng cách số và khoảng cách giàu nghèo.
+ Hạ tầng yếu kém: Thiếu vốn, thiếu nhân lực chất lượng cao (chảy máu chất xám).
+ Nguy cơ thành "bãi rác công nghệ": Tiếp nhận công nghệ lỗi thời, ô nhiễm từ các nước phát triển chuyển sang.
+ Phụ thuộc: Dễ bị lệ thuộc về kinh tế và chính trị vào các cường quốc công nghệ.

CHÚ Ý DÀNH CHO SINH VIÊN:

• Phân biệt kỹ: Toàn cầu hóa (tính chất toàn diện, bao trùm) khác với Quốc tế hóa (giai đoạn thấp hơn, chủ yếu là giao lưu giữa các quốc gia).
• Công thức ghi nhớ nhanh về Kinh tế tri thức: Cốt lõi là Công nghệ cao và Đổi mới sáng tạo. Không phải cứ dùng máy tính là kinh tế tri thức, mà phải là việc tạo ra giá trị gia tăng chủ yếu từ hàm lượng xám.
• Khái niệm "Đi tắt đón đầu": Không có nghĩa là bỏ qua hoàn toàn các bước cơ bản, mà là rút ngắn thời gian bằng cách tiếp thu ngay công nghệ mới nhất thay vì đi lại con đường cũ kỹ của các nước đi trước.