Kiến thức cơ bản chương 2 - Đại cương địa lý Việt Nam - ĐHSP

2. Đặc điểm tự nhiên Việt Nam

2.1. Vị trí địa lí và phạm vi lãnh thổ

2.1.1. Vị trí địa lí

Việt Nam nằm ở rìa phía Đông bán đảo Đông Dương, trong khu vực nhiệt đới gió mùa, tiếp giáp Biển Đông, giữa các vĩ tuyến 23°23′B – 8°27′B và kinh tuyến 102°08′Đ – 109°28′Đ.

Vị trí vừa mang đặc điểm nội chí tuyến (nhiệt đới), vừa mang tính cận xích đạo và cận đại dương. Điều này tạo điều kiện cho sự đa dạng sinh học và thiên nhiên phong phú.

2.1.2. Phạm vi lãnh thổ

Lãnh thổ bao gồm phần đất liền, vùng biển rộng lớn và hệ thống đảo ven bờ và ngoài khơi.

Thành phần	Mô tả
Đất liền	Dài khoảng 1650 km, hẹp ngang, mở rộng tại Bắc Bộ và Nam Bộ, thu hẹp ở Trung Bộ
Vùng biển	Rộng khoảng 1 triệu km², thuộc Biển Đông, gồm nội thủy, lãnh hải, vùng đặc quyền kinh tế và thềm lục địa
Hải đảo	Hơn 4000 đảo lớn nhỏ, nổi bật có Trường Sa và Hoàng Sa, giữ vai trò chiến lược về quốc phòng và kinh tế

2.2. Khí hậu

2.2.1. Tính chất nhiệt đới ẩm gió mùa

Khí hậu chịu ảnh hưởng của vị trí địa lí và hình thể lãnh thổ kéo dài, nên vừa có tính nhiệt đới, vừa phân hoá phức tạp.

Đặc điểm chung: + Nhiệt độ trung bình năm cao (21°C–27°C)
+ Lượng mưa dồi dào (1500–2000 mm/năm)
+ Độ ẩm cao, trung bình trên 80%
+ Chịu ảnh hưởng của gió mùa: Đông Bắc (mùa đông), Tây Nam (mùa hè)

2.2.2. Sự phân hóa khí hậu

Khí hậu phân hóa theo:

+ Vĩ độ: miền Bắc có mùa đông lạnh, miền Nam quanh năm nóng
+ Độ cao địa hình: khí hậu vùng núi mát mẻ, có tuyết rơi vào mùa đông
+ Hướng tác động của gió và dòng biển

Miền khí hậu	Đặc điểm
Miền Bắc	Khí hậu cận nhiệt đới ẩm, có 4 mùa rõ, mùa đông lạnh có sương giá
Miền Trung	Chịu ảnh hưởng kết hợp Bắc - Nam, phân hóa theo vĩ độ và địa hình
Miền Nam	Khí hậu cận xích đạo, mùa khô – mùa mưa rõ rệt

2.3. Địa hình

2.3.1. Đồi núi là chủ yếu

Chiếm khoảng 3/4 diện tích cả nước. Đặc trưng bởi: + Địa hình đồi núi thấp (dưới 1000m chiếm 85%)
+ Hướng địa hình: chủ yếu Tây Bắc – Đông Nam và vòng cung ở Bắc Bộ
+ Địa hình có tính phân bậc: cao ở Tây Bắc – Trường Sơn, thấp dần ra biển

2.3.2. Đồng bằng

Hai đồng bằng lớn là: + Đồng bằng sông Hồng (15.000 km²), cao, có hệ thống đê sông
+ Đồng bằng sông Cửu Long (40.000 km²), thấp, ngập úng vào mùa mưa, không đê, nhiều vùng trũng (Tứ Giác Long Xuyên, Đồng Tháp Mười)

Tiêu chí	Đồng bằng sông Hồng	Đồng bằng sông Cửu Long
Địa hình	Cao, có đê	Thấp, không đê
Nguồn nước	Sông Hồng, sông Đuống, Thái Bình	Sông Tiền, sông Hậu
Đặc điểm ngập lụt	Ngập nhanh, rút nhanh	Ngập lâu

2.4. Sông ngòi

2.4.1. Mạng lưới sông ngòi

+ Hơn 2360 sông dài trên 10 km
+ Mật độ dày (0,6 – 1,6 km/km²)
+ Phân hoá theo khu vực: sông nhỏ ngắn ở miền Trung, lớn ở Bắc và Nam
+ Nước theo mùa: mùa lũ – mùa kiệt rõ rệt

2.4.2. Giá trị

+ Phục vụ tưới tiêu, sinh hoạt
+ Tiềm năng thuỷ điện (sông Đà, sông Sê San, sông Đồng Nai)
+ Giao thông vận tải đường thủy
+ Du lịch sông nước

2.5. Đất đai

2.5.1. Nhóm đất chính

Loại đất	Diện tích (%)	Phân bố
Feralit trên đá bazan	~6%	Tây Nguyên, Đông Nam Bộ
Feralit trên đá khác	~53%	Trung du, miền núi
Phù sa	~24%	Đồng bằng Bắc Bộ, Nam Bộ
Đất mặn, phèn	~10%	ĐBSCL

2.5.2. Ý nghĩa

+ Cơ sở phát triển nông nghiệp
+ Đa dạng hóa cơ cấu cây trồng
+ Đòi hỏi đầu tư cải tạo, nhất là đất mặn, phèn

2.6. Sinh vật

2.6.1. Tính đa dạng

+ Khoảng 14.600 loài thực vật, 10.000 loài động vật
+ Nhiều loài đặc hữu (sao la, voọc chà vá chân nâu, pơ mu, thông đỏ)
+ Sinh cảnh: rừng kín thường xanh, rừng ngập mặn, rạn san hô, vùng đất ngập nước

2.6.2. Hệ sinh thái đặc trưng

Vùng sinh thái	Đặc điểm
Trung du Bắc Bộ	Rừng cận nhiệt, phong phú, nhiều động vật quý
Duyên hải miền Trung	Rừng khô, cây chịu hạn
Nam Bộ	Rừng ngập mặn ven biển, chim nước

2.7. Khoáng sản

2.7.1. Tài nguyên đa dạng

+ Nhiên liệu: than (Quảng Ninh), dầu khí (thềm lục địa), khí tự nhiên
+ Kim loại: sắt (Thái Nguyên), đồng (Sơn La), thiếc (Cao Bằng)
+ Phi kim: apatit (Lào Cai), đá vôi (Ninh Bình), muối (Ninh Thuận)

2.7.2. Ý nghĩa

+ Nguồn nguyên liệu sản xuất điện, phân bón, vật liệu xây dựng
+ Góp phần thúc đẩy công nghiệp và xuất khẩu

2.8. Đánh giá tổng quát về tự nhiên Việt Nam

a. Tính đa dạng, phong phú: từ khí hậu, địa hình, sông ngòi, sinh vật đến khoáng sản đều có sự đa dạng theo vùng, theo mùa.
b. Tính thống nhất: Dù phân hoá theo vùng, nhưng các yếu tố tự nhiên có mối liên hệ chặt chẽ, tạo thành thể tổng hợp thống nhất.
c. Tính chịu tác động mạnh mẽ của con người: Khai thác tài nguyên, biến đổi môi trường, suy giảm rừng và đa dạng sinh học.

Lưu ý dễ nhầm khi ôn tập

+ Không nhầm lẫn “nhiệt đới” với “nóng quanh năm”; miền Bắc có mùa đông lạnh
+ Không phải vùng nào cũng thuận lợi trồng lúa – cần phân biệt đất phù sa và đất phèn, mặn
+ Sông ngòi Việt Nam chủ yếu là ngắn, dốc, chảy xiết – nên không thích hợp mọi loại hình vận tải thủy
+ Sinh vật phong phú nhưng bị đe dọa do mất rừng và khai thác quá mức