Kiến thức cơ bản chương 2 - Xã Hội Học Đại Cương HCE

II.1. Lý thuyết vai trò (Role Theory)

Mỗi người trong xã hội đều đảm nhận nhiều "vai trò" – giống như diễn viên trong một vở kịch xã hội. Là con, là sinh viên, là nhân viên, là bạn – mỗi vai trò đều có một bộ "hành vi kỳ vọng".
Lý thuyết này cho rằng: con người hành động không ngẫu nhiên, mà bị dẫn dắt bởi các chuẩn mực gắn với vai trò của mình.

 Tình huống quen thuộc: Một sinh viên vừa đi học vừa đi làm có thể thấy mâu thuẫn giữa “vai trò học tập” và “vai trò lao động” – đó là xung đột vai trò.
Vai trò giúp xã hội ổn định, nhưng quá nhiều vai trò dễ gây áp lực cá nhân.

II.2. Tiếp cận hệ thống

Hãy tưởng tượng xã hội như một chiếc đồng hồ phức tạp. Mỗi bánh răng (gia đình, kinh tế, giáo dục, pháp luật…) đều phải hoạt động trơn tru thì hệ thống mới vận hành hiệu quả.

Talcott Parsons là người phát triển mô hình nổi tiếng AGIL:

• A – Adaptation (Thích nghi): Xã hội phải thích nghi với môi trường bên ngoài.
• G – Goal Attainment (Mục tiêu): Phải đặt ra và đạt được mục tiêu chung.
• I – Integration (Hội nhập): Các thành phần cần được phối hợp và gắn kết.
• L – Latency (Duy trì mô hình): Bảo tồn giá trị và chuẩn mực văn hóa.

 Ý nghĩa: Tiếp cận hệ thống giúp chúng ta hiểu xã hội vận hành ra sao, nhưng có thể quá thiên về sự ổn định, thiếu linh hoạt trước biến động xã hội.

II.3. Các lý thuyết về biến đổi xã hội

Không có xã hội nào đứng yên – xã hội luôn biến đổi. Vậy vì sao? Lý do nào khiến xã hội phát triển, suy tàn, hoặc bùng nổ cách mạng?

 Một số lý thuyết tiêu biểu:

• Tiến hóa: Xã hội dần tiến bộ theo hướng phức tạp hơn (Comte, Spencer).
• Chu kỳ: Giống sinh vật, xã hội sinh – trưởng – suy – vong (Spengler).
• Xung đột: Mâu thuẫn giai cấp là động lực thay đổi (Marx).
• Hiện đại hóa: Do công nghệ, giáo dục, đô thị hóa thúc đẩy phát triển.

 Biến đổi xã hội có thể là tích cực (phát triển), tiêu cực (rối loạn), hoặc song song cả hai.

II.4. Lý thuyết chức năng – cấu trúc (Structural Functionalism)

Lý thuyết này xem xã hội như một cơ thể sống – mỗi “cơ quan” (gia đình, pháp luật, giáo dục...) đều có một chức năng giúp duy trì “sự sống” cho toàn xã hội.

 Durkheim cho rằng các hiện tượng xã hội – từ tôn giáo đến tội phạm – đều có lý do tồn tại, vì chúng đóng vai trò nhất định trong trật tự xã hội.

 Chức năng không phải lúc nào cũng rõ ràng:

• Chức năng biểu hiện: Dễ thấy, có chủ đích (giáo dục truyền đạt kiến thức).
• Chức năng tiềm ẩn: Âm thầm, không ngờ tới (giáo dục phân tầng xã hội).

 Phê phán: Lý thuyết này quá nhấn mạnh vào trật tự và ổn định, xem nhẹ bất bình đẳng và xung đột.

II.5. Lý thuyết xung đột

Ngược lại với lý thuyết chức năng, trường phái này cho rằng: xung đột mới là bản chất của xã hội.

 Karl Marx khẳng định: trong mọi xã hội có giai cấp, luôn tồn tại mâu thuẫn – đặc biệt là giữa người nắm tài sản và người bị bóc lột.
Xung đột sẽ dẫn tới biến đổi xã hội – thậm chí là cách mạng.

 Các nhà lý luận sau Marx như Dahrendorf, Coser... cho rằng xung đột không chỉ về kinh tế mà còn về quyền lực, giới tính, chủng tộc.

 Ý nghĩa: Lý thuyết này giúp phơi bày bất công, nhưng cũng bị chê là quá cực đoan, thiếu cái nhìn về sự hợp tác xã hội.

II.6. Lý thuyết tương tác biểu trưng (Symbolic Interactionism)

Lý thuyết này không quan tâm tới "hệ thống" hay "giai cấp", mà đi sâu vào giao tiếp thường ngày.
Theo đó, xã hội được tạo ra bởi ý nghĩa mà con người gán cho thế giới quanh mình, thông qua các ký hiệu, ngôn ngữ, biểu tượng.

 George H. Mead nhấn mạnh vai trò của “cái tôi” (self) hình thành qua sự phản chiếu xã hội – chúng ta nhìn chính mình thông qua cách người khác nhìn ta.
Herbert Blumer sau đó phát triển 3 nguyên tắc:

1. Con người hành động dựa vào ý nghĩa.
2. Ý nghĩa hình thành qua tương tác.
3. Ý nghĩa được diễn giải lại.

 Ví dụ: Một cái nháy mắt có thể là tán tỉnh, mỉa mai hay đồng thuận – tùy vào hoàn cảnh và người nhận.

II.7. Các lý thuyết về lệch lạc (Deviance Theories)

Lệch lạc là khi ai đó không hành xử như xã hội mong đợi. Nhưng ai quyết định điều gì là "bình thường" và điều gì là "lệch lạc"?

 Một số lý thuyết nổi bật:

• Thuyết căng thẳng (Strain – R. Merton): Khi không thể đạt mục tiêu bằng cách hợp pháp, người ta có thể chọn cách "vượt rào".
• Thuyết gán nhãn (Labeling – Becker): Không phải hành vi lệch lạc, mà cái nhãn lệch lạc mới khiến ai đó bị loại trừ.
• Thuyết xung đột: Những gì bị gọi là "lệch chuẩn" thường do giai cấp thống trị áp đặt.

 Hậu quả: Người bị dán nhãn dễ trở thành “kẻ lệch lạc thực sự” → lệch chuẩn thứ cấp.