1. Năm đặc điểm kinh tế của độc quyền

Tích tụ và tập trung sản xuất dẫn đến sự ra đời của các tổ chức liên minh có quy mô chi phối toàn bộ nền kinh tế.

• Hình thức liên kết
  • Cartel: Thỏa thuận giá và sản lượng
  • Syndicate: Mất độc lập về lưu thông
  • Trust: Thống nhất cả sản xuất và lưu thông
  • Consortium: Liên kết dọc đa ngành khổng lồ

Tư bản tài chính hình thành từ sự thâm nhập lẫn nhau giữa độc quyền ngân hàng và độc quyền công nghiệp → sinh ra tầng lớp tài phiệt.

Tài phiệt thống trị kinh tế thông qua chế độ tham dự, dùng lượng vốn nhỏ để khống chế các công ty mẹ, con và cháu.

Xuất khẩu tư bản trở thành phổ biến, đưa vốn ra nước ngoài dưới dạng đầu tư trực tiếp (FDI) hoặc đầu tư gián tiếp để tìm kiếm lợi nhuận cao.

Quá trình này dẫn đến sự phân chia thị trường thế giới giữa các liên minh độc quyền và sự phân định khu vực lãnh thổ ảnh hưởng.

2. Đặc điểm kinh tế của độc quyền nhà nước

Độc quyền nhà nước là sự kết hợp chặt chẽ về nhân sự và sở hữu giữa các tập đoàn tư nhân với bộ máy chính quyền.

• Liên minh cá nhân giữa chủ xí nghiệp và quan chức chính phủ.
• Sở hữu nhà nước mở rộng làm chỗ dựa điều tiết kinh tế.
• Sử dụng ngân sách, thuế và tín dụng để uốn nắn thị trường.

Cơ chế điều tiết là sự dung hợp giữa thị trường, độc quyền tư nhân và sự can thiệp của nhà nước vì lợi ích giai cấp tư sản.

Nhà nước thường đứng ra đầu tư vào các ngành mạo hiểm hoặc hạ tầng chậm thu hồi vốn để dọn đường cho tư bản tư nhân.

1. Những biểu hiện mới của độc quyền

Xuất hiện các hình thức liên kết đa ngành như Concern hoặc Conglomerate nhằm phân tán rủi ro và chiếm lĩnh thị trường chứng khoán.

Các doanh nghiệp vừa và nhỏ vẫn tồn tại mạnh mẽ nhưng thường đóng vai trò là vệ tinh, gia công phụ thuộc cho tập đoàn lớn.

Dòng vốn xuất khẩu tư bản hiện nay chảy mạnh giữa các nước phát triển với nhau do ưu thế về ngành công nghệ cao sinh lời tốt.

2. Vai trò lịch sử của chủ nghĩa tư bản

Chủ nghĩa tư bản đóng vai trò to lớn trong việc giải phóng lực lượng sản xuất nhưng cũng mang trong mình những giới hạn tất yếu.

• Thúc đẩy sản xuất

  Chuyển từ lao động thủ công sang tự động hóa và tin học hóa → tạo khối lượng sản phẩm khổng lồ.

• Xã hội hóa sản xuất

  Liên kết các ngành và quốc gia thành một mạng lưới sản xuất thống nhất trên quy mô toàn thế giới.

Giới hạn phát triển nằm ở mục đích sản xuất vì lợi ích thiểu số và mâu thuẫn giữa tính xã hội của sản xuất với chiếm hữu tư nhân.

Theo lý luận Mác - Lênin, mâu thuẫn này là cơ sở khách quan để chủ nghĩa tư bản bị thay thế bằng một hình thái xã hội tiến bộ hơn.

Chủ nghĩa tư bản tất yếu bị thay thế khi quan hệ sản xuất không còn phù hợp với trình độ xã hội hóa của lực lượng sản xuất.