1. Triết học - hạt nhân lý luận của thế giới quan

Thế giới quan là toàn bộ quan niệm của con người về thế giới, về bản thân và vị trí của con người trong thế giới đó.

Thế giới quan

Hệ thống quan điểm, khái niệm, niềm tin định hướng nhận thức và hoạt động thực tiễn của con người đối với thế giới xung quanh.

Tri thức chỉ gia nhập thế giới quan khi được kiểm nghiệm qua hoạt động sống và chuyển hóa thành niềm tin sâu sắc của chủ thể.

1. Thế giới quan huyền thoại

   Người nguyên thủy hòa lẫn hiện thực khách quan với tưởng tượng siêu nhiên hoang đường.

2. Thế giới quan tôn giáo

   Đặt niềm tin tín ngưỡng cao hơn lý trí → coi sức mạnh thần linh quyết định thế giới.

3. Thế giới quan triết học

   Xây dựng hệ thống khái niệm, quy luật duy lý → giải thích thế giới bằng tư duy logic.

Triết học là hạt nhân lý luận vì nó diễn tả thế giới quan dưới dạng hệ thống lý luận chặt chẽ chứ không dừng ở kinh nghiệm cảm tính.

Thế giới quan đúng đắn giúp con người định hướng mục đích sống, hình thành thái độ tích cực trước hiện thực khách quan.

Một thế giới quan khoa học là tiền đề trực tiếp để tiếp cận Tóm tắt Chương 5: Vật chất và ý thức - Triết học Mác Lênin một cách biện chứng.

2. Các trường phái triết học lớn

a) Chủ nghĩa duy vật và duy tâm

Cách trả lời mặt thứ nhất vấn đề cơ bản của triết học đã chia các nhà tư tưởng thành hai trường phái đối lập trực tiếp.

Lịch sử tư tưởng triết học ghi nhận sự tiến hóa của các hình thức duy vật từ nhận thức trực quan đến lý luận khoa học hoàn bị.

• Chủ nghĩa duy vật
  • Duy vật chất phác cổ đại
  • Duy vật siêu hình cận đại
  • Duy vật biện chứng hiện đại
• Chủ nghĩa duy tâm
  • Duy tâm chủ quan
  • Duy tâm khách quan

Chủ nghĩa duy tâm chủ quan xem thế giới là phức hợp của các cảm giác cá nhân; chủ nghĩa duy tâm khách quan coi thực tại bắt nguồn từ lực lượng siêu nhiên như Ý niệm tuyệt đối.

Nguồn gốc nhận thức của chủ nghĩa duy tâm là sự tuyệt đối hóa một mặt của quá trình nhận thức, tách rời tư duy khỏi hiện thực.

• Tuyệt đối hóa vai trò của nhận thức cảm tính hoặc lý tính.
• Tách rời lao động trí óc khỏi lao động chân tay trong xã hội.
• Giai cấp thống trị sử dụng làm công cụ bảo vệ lợi ích cầm quyền.

Số lượng bản nguyên được thừa nhận để giải thích thế giới quy định trường phái triết học là nhất nguyên luận, nhị nguyên luận hay đa nguyên luận.

b) Thuyết không thể biết (Agnosticisme)

Mặt thứ hai của vấn đề cơ bản triết học làm nảy sinh cuộc tranh luận về năng lực nhận thức chân lý của con người.

Tuyệt đại đa số các nhà triết học khẳng định con người có khả năng nhận thức thế giới, hình thành nên thuyết khả tri.

1. Hoài nghi luận Hy Lạp
2. Nâng hoài nghi thành nguyên tắc
3. Phủ nhận chân lý khách quan
4. Hình thành Thuyết bất khả tri

Đại biểu tiêu biểu của thuyết không thể biết trong lịch sử là I.Cantơ, người cho rằng con người chỉ nhận thức được hiện tượng bên ngoài chứ không thể chạm tới bản chất sự vật tự nó.

Thực tiễn sản xuất và khoa học đã bác bỏ thuyết bất khả tri bằng cách biến vật tự nó thành vật cho ta.

Thực tiễn cải tạo tự nhiên chứng minh tri thức con người phản ánh đúng bản chất hiện thực khách quan thông qua kiểm nghiệm thực tế.

1. Hai phương pháp tư duy đối lập

a) Phương pháp siêu hình

Phương pháp siêu hình nhìn nhận sự vật trong trạng thái cô lập tuyệt đối, tách rời khỏi các chỉnh thể xung quanh.

• Trạng thái cô lập: Nhận thức đối tượng tách rời môi trường → giữa các mặt đối lập có ranh giới bất biến.
• Trạng thái tĩnh tại: Phủ nhận sự biến đổi về chất → nguyên nhân biến đổi chỉ do thúc đẩy cơ học từ bên ngoài.

Phương pháp này chỉ thấy từng cây cá biệt mà không thấy toàn bộ cánh rừng, chỉ nhận ra sự tồn tại mà bỏ quên chuyển hóa giữa các mặt.

Phương pháp siêu hình bắt nguồn từ phương pháp nghiên cứu cơ học cổ điển thế kỷ XVII–XVIII khi khoa học chủ yếu dừng lại ở việc mổ xẻ, phân loại mẫu vật.

b) Phương pháp biện chứng

Phương pháp biện chứng nhận thức đối tượng trong mối liên hệ ràng buộc, tác động qua lại và luôn vận động phát triển không ngừng.

Tư duy biện chứng mềm dẻo, thừa nhận quan hệ vừa là thế này, vừa là thế kia giữa các sự vật hiện tượng trong những điều kiện cụ thể.

Phương pháp biện chứng phản ánh đúng quy luật khách quan, là công cụ tư duy sắc bén để cải tạo hiện thực xã hội.

Phương pháp này được phát triển hoàn thiện trong nội dung Tóm tắt kiến thức chương 2 - Triết học Mác - Lênin với hai nguyên lý nền tảng.

2. Các giai đoạn phát triển cơ bản của phép biện chứng

Phép biện chứng trải qua ba hình thức cơ bản gắn liền với sự trưởng thành của nhận thức khoa học nhân loại.

1. Phép biện chứng tự phát cổ đại

   Quan sát trực tiếp vũ trụ trong trạng thái vận động, liên hệ nhưng mang tính trực kiến ngây thơ.

2. Phép biện chứng duy tâm Đức

   Hệ thống hóa phạm trù, quy luật biện chứng nhưng gán nguồn gốc vận động cho Ý niệm tuyệt đối.

3. Phép biện chứng duy vật

   Kế thừa hạt nhân hợp lý của Hêghen, đặt biện chứng trên nền tảng duy vật triệt để.

C. Mác và Ph.Ăngghen đã gạt bỏ lớp vỏ thần bí của triết học Hêghen để sáng tạo nên phép biện chứng duy vật khoa học.

Lịch sử xác nhận sự ra đời của phép biện chứng duy vật là một cuộc cách mạng sâu sắc trong lịch sử tư tưởng triết học nhân loại.

Tiến trình phát triển này dẫn tới giai đoạn hoàn thiện hơn được tóm tắt tại Tóm tắt Chương 3: Sự ra đời và phát triển của Triết học Mác - Lênin.

3. Chức năng phương pháp luận của triết học

Phương pháp luận là hệ thống các quan điểm, nguyên tắc chỉ đạo con người tìm tòi, xây dựng và lựa chọn phương pháp hành động.

• Phương pháp luận ngành

  Hệ thống nguyên tắc áp dụng riêng cho một bộ môn khoa học chuyên biệt cụ thể.

• Phương pháp luận chung

  Hệ thống nguyên tắc áp dụng cho một nhóm ngành khoa học có tính chất tương đồng.

• Phương pháp luận chung nhất

  Nguyên tắc triết học định hướng toàn bộ nhận thức và hoạt động thực tiễn con người.

Triết học giữ vai trò phương pháp luận chung nhất, làm cơ sở xuất phát để xác định các phương pháp luận chuyên ngành phù hợp.

Sự kết hợp giữa thế giới quan duy vật và tư duy biện chứng bảo vệ người học khỏi chủ nghĩa giáo điều và bệnh kinh nghiệm chủ quan.