1. Đối tượng nghiên cứu

C. Mác và Ph. Ăngghen xác định đối tượng bằng cách tiếp cận duy vật lịch sử, có kế thừa giá trị lý luận của nhân loại.

Đối tượng nghiên cứu

Các quan hệ của sản xuất và trao đổi trong phương thức sản xuất mà các quan hệ đó hình thành và phát triển.

Định nghĩa có nghĩa hẹp và nghĩa rộng, khác nhau ở phạm vi lịch sử được xét.

• Nghĩa hẹp (C. Mác)

  Quan hệ sản xuất, trao đổi trong một phương thức sản xuất nhất định. Ví dụ: bộ Tư bản chỉ xét phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa.

• Nghĩa rộng (Ph. Ăngghen)

  Quy luật chi phối sản xuất, trao đổi trong xã hội loài người qua nhiều giai đoạn lịch sử.

Kinh tế chính trị không thay thế các môn kỹ thuật, vì đối tượng của môn là quan hệ xã hội chứ không phải công nghệ.

• Bản chất: quan hệ giữa người với người trong chỉnh thể sản xuất – lưu thông – phân phối – tiêu dùng.
• Mối liên hệ biện chứng: luôn đặt trong tác động qua lại với lực lượng sản xuất và kiến trúc thượng tầng.
• Biểu hiện: quan hệ sở hữu, quản lý, phân bổ nguồn lực, lưu thông, tiêu dùng, quản trị phát triển quốc gia.

Ví dụ: cách vận hành máy dệt là việc của kỹ thuật. Ai sở hữu máy và sản phẩm chia thế nào mới là đối tượng của kinh tế chính trị.

2. Mục đích nghiên cứu

Mục đích cao nhất: phát hiện quy luật kinh tế chi phối quan hệ giữa người với người trong sản xuất, trao đổi.

Nhận thức đúng quy luật giúp giải quyết hài hòa quan hệ lợi ích → tạo động lực sáng tạo, thúc đẩy văn minh xã hội.

a) Quy luật kinh tế

Quy luật kinh tế là mối liên hệ bản chất, khách quan, lặp đi lặp lại giữa các hiện tượng kinh tế.

• Khách quan: tồn tại không phụ thuộc ý chí con người.
• Không thủ tiêu được: con người chỉ nhận thức và vận dụng.
• Cơ chế tác động: điều chỉnh hành vi con người qua động cơ lợi ích.

Ví dụ: giá một mặt hàng tăng cao thì nhiều người đổ vốn sản xuất mặt hàng đó, vì lợi ích thúc đẩy hành vi.

b) Chính sách kinh tế

Chính sách kinh tế là sản phẩm chủ quan, do con người xây dựng trên cơ sở vận dụng quy luật kinh tế.

• Phù hợp quy luật: thúc đẩy kinh tế phát triển.
• Trái quy luật: kìm hãm phát triển → cần ban hành chính sách mới thay thế.

Đề thường cho một tình huống, hỏi đó là quy luật hay chính sách. Thứ ban hành, bãi bỏ được là chính sách.

3. Phương pháp nghiên cứu

a) Phép biện chứng duy vật

Phép biện chứng duy vật là phương pháp chung của kinh tế chính trị Mác – Lênin.

• Vận động: hiện tượng kinh tế luôn hình thành, phát triển, chuyển hóa không ngừng.
• Liên hệ: các hiện tượng tác động qua lại biện chứng với nhau.

Ví dụ: tiền lương không xét tách rời mà đặt trong liên hệ với năng suất lao động.

b) Trừu tượng hóa khoa học

Trừu tượng hóa khoa học là phương pháp chủ yếu, vì kinh tế chính trị không thể nghiên cứu trong phòng thí nghiệm như khoa học tự nhiên.

1. Gạt bỏ yếu tố ngẫu nhiên, tạm thời
2. Giữ dấu hiệu điển hình, bền vững
3. Nắm bản chất hiện tượng
4. Khái quát thành phạm trù
5. Phát hiện quy luật

Khó nhất là xác định đúng giới hạn trừu tượng, vì bỏ sai yếu tố sẽ làm sai lệch bản chất.

Không được loại bỏ yếu tố bản chất, cũng không giữ lại hiện tượng tạm thời. Ví dụ: nghiên cứu quan hệ lao động được bỏ qua tình cảm cá nhân, nhưng không bỏ qua lợi ích kinh tế.

c) Các phương pháp hiện đại, liên ngành

Kinh tế chính trị còn dùng nhiều phương pháp hiện đại, liên ngành để bổ trợ cho trừu tượng hóa.

• Lôgíc và lịch sử: lý luận đi theo trình tự phát triển của hiện thực.
• Thống kê so sánh: đo lường, đối chiếu số liệu giữa các nền kinh tế.
• Phân tích tổng hợp: tách hiện tượng thành bộ phận rồi ghép lại thành chỉnh thể.
• Quy nạp diễn dịch: đi từ cái riêng đến cái chung và ngược lại.
• Mô hình hóa: biểu diễn quan hệ kinh tế bằng mô hình.
• Khảo sát thực tiễn: kiểm chứng lý luận bằng dữ liệu thực tế.

Phép biện chứng duy vật là phương pháp chung, trừu tượng hóa khoa học là phương pháp chủ yếu; các phương pháp hiện đại chỉ bổ trợ.

Đề hay đặt hai phương pháp đầu cạnh nhau để gây nhiễu. Từ khóa chủ yếu luôn ứng với trừu tượng hóa khoa học.

1. Chức năng nhận thức

Chức năng nhận thức cung cấp tri thức để nhìn xuyên qua bề mặt hỗn độn của đời sống kinh tế.

• Tri thức lý luận: sự vận động của quan hệ sản xuất và trao đổi.
• Tri thức mở về quy luật: lịch sử phát triển, nhất là phương thức tư bản chủ nghĩa và quá độ lên chủ nghĩa xã hội.
• Phạm trù kinh tế cơ bản: làm phong phú tư duy lý luận → nhận thức tầng sâu bản chất xã hội.

Ví dụ: giá một mặt hàng lên xuống hằng ngày. Tri thức về giá trị cho biết giá luôn xoay quanh một trục bản chất.

2. Chức năng thực tiễn

Chức năng thực tiễn biến tri thức thành năng lực hành động trong đời sống kinh tế.

• Kỹ năng vận dụng: áp dụng quy luật kinh tế vào lao động, sản xuất, quản trị quốc gia.
• Cải tạo thực tiễn: điều chỉnh hành vi, chính sách → kinh tế phát triển tiến bộ.
• Hài hòa lợi ích: tạo động lực sáng tạo → cải thiện đời sống vật chất, tinh thần.

Chức năng thực tiễn trả lời câu hỏi "dùng tri thức để làm gì": điều chỉnh hành vi và chính sách cho đúng quy luật.

Ví dụ: một doanh nghiệp hiểu quy luật cung cầu sẽ điều chỉnh sản lượng trước khi giá giảm, thay vì chịu lỗ.

3. Chức năng tư tưởng

Chức năng tư tưởng hình thành thế giới quan, thái độ đúng đắn cho người lao động tiến bộ.

• Quý trọng lao động: trân trọng thành quả lao động, yêu chuộng tự do, hòa bình.
• Niềm tin: phấn đấu vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh.
• Giải phóng con người: hướng tới xóa bỏ áp bức, bất công.

Chức năng tư tưởng gắn với lợi ích giai cấp công nhân, vì học thuyết của C. Mác là nền tảng tư tưởng của giai cấp đó.

Ví dụ: hiểu rằng giá trị do lao động tạo ra, người học trân trọng công sức của người lao động làm ra sản phẩm.

4. Chức năng phương pháp luận

Kinh tế chính trị là nền tảng lý luận để hiểu sâu nội hàm các môn khoa học kinh tế chuyên ngành.

Đề trắc nghiệm hay cho một nhận định rồi hỏi nhận định đó thuộc chức năng nào. Từ khóa trong nhận định là dấu hiệu nhận biết nhanh.

Chương 2 của học phần Kinh tế chính trị Mác – Lênin giải thích bản chất tiền từ sự phát triển của các hình thái giá trị.