Tóm tắt kiến thức chương 1 - Kinh tế vĩ mô (ULSA)

1.1. Tổng quan về kinh tế học

1.1.1. Khái niệm kinh tế học

Kinh tế học là môn khoa học xã hội nghiên cứu cách thức các cá nhân và xã hội lựa chọn việc sử dụng các nguồn lực khan hiếm để sản xuất ra các sản phẩm (hữu hình và vô hình) và phân phối chúng cho các thành viên trong xã hội nhằm thỏa mãn nhu cầu cao nhất.

Để dễ học, mình cần phân biệt rõ hai cách tiếp cận chính của kinh tế học: Thực chứng và Chuẩn tắc. Đây là phần cực kỳ hay ra trong đề thi trắc nghiệm để đánh lừa sinh viên.

Lưu ý dành cho sinh viên: Đừng nhầm lẫn "thực chứng" là "đúng" và "chuẩn tắc" là "sai". Một phát biểu thực chứng vẫn có thể sai (ví dụ: "Lạm phát hiện nay là 100%" - đây là thực chứng vì nó có thể kiểm chứng, dù con số đó có thể không đúng thực tế). Dấu hiệu nhận biết kinh tế học chuẩn tắc thường có các từ: nên, cần phải, đáng lẽ...

Bên cạnh đó, kinh tế học cũng được chia theo phạm vi nghiên cứu:

- Kinh tế vi mô: Nghiên cứu hành vi của các "tế bào" kinh tế như hộ gia đình, doanh nghiệp và các quy luật cung cầu, giá cả trên từng thị trường cụ thể.
- Kinh tế vĩ mô: Nghiên cứu các tổng lượng của nền kinh tế trên bình diện quốc gia như tăng trưởng (GDP), lạm phát, thất nghiệp, cán cân thanh toán và tỷ giá hối đoái.

1.1.2. Nền kinh tế và cơ chế hoạt động của nền kinh tế

1.1.2.1. Các nền kinh tế

Lịch sử loài người đã trải qua 4 hình thức tổ chức kinh tế chính:

- Nền kinh tế tập quán truyền thống: Giải quyết các vấn đề kinh tế dựa trên tập tục, truyền thống từ thế hệ trước; mang tính tự cung tự cấp.
- Nền kinh tế chỉ huy (Kế hoạch hóa tập trung): Nhà nước quyết định hoàn toàn 3 vấn đề kinh tế cơ bản thông qua các kế hoạch tập trung và quyền sở hữu nguồn lực.
- Nền kinh tế thị trường: Do thị trường quyết định thông qua cơ chế giá cả và sự tương tác giữa người mua - người bán. "Bàn tay vô hình" điều tiết lợi nhuận và thu nhập.
- Nền kinh tế hỗn hợp: Là sự kết hợp giữa cơ chế thị trường và sự điều tiết của Nhà nước. Đây là mô hình phổ biến nhất ở các quốc gia hiện nay.

1.1.2.2. Những vấn đề cơ bản của nền kinh tế

Dù ở bất kỳ mô hình nào, mọi nền kinh tế đều phải trả lời 3 câu hỏi:

- Sản xuất cái gì? (Lựa chọn loại hàng hóa và số lượng dựa trên nguồn lực khan hiếm).
- Sản xuất như thế nào? (Lựa chọn công nghệ, phương thức để tối thiểu hóa chi phí đầu vào).
- Sản xuất cho ai? (Xác định đối tượng thụ hưởng và phân phối sản phẩm quốc nội).

1.1.2.3. Cơ chế hoạt động của nền kinh tế

Các chủ thể tham gia bao gồm: Người tiêu dùng (quyết định "Sản xuất cái gì"), Doanh nghiệp (sản xuất để tối đa hóa lợi nhuận), Chính phủ (điều tiết, quản lý bằng luật pháp và thuế) và Người nước ngoài (thông qua xuất nhập khẩu, đầu tư).

1.2. Những nguyên lý của kinh tế học

Đây là 10 nguyên lý "xương sống" của môn học, mình cần nắm vững để giải thích các hiện tượng thực tế:

- Nguyên lý 1: Con người đối mặt với sự đánh đổi. Để có được một thứ, ta thường phải từ bỏ một thứ khác.
- Nguyên lý 2: Chi phí của một thứ là thứ mà bạn phải từ bỏ để có được nó (Chi phí cơ hội). 

Công thức tư duy: Chi phí cơ hội của phương án A = Giá trị của phương án tốt nhất bị bỏ qua khi chọn A.

- Nguyên lý 3: Con người hành động hợp lý suy nghĩ tại điểm cận biên. Quyết định được đưa ra dựa trên việc so sánh Lợi ích cận biên (MB) và Chi phí cận biên (MC). 
Hành động nếu: $MB > MC$.
- Nguyên lý 4: Con người đáp lại các kích thích. Khi chi phí hay lợi ích thay đổi, hành vi con người sẽ thay đổi theo (Ví dụ: Giá xăng tăng, người dân bớt đi xe cá nhân).
- Nguyên lý 5: Thương mại làm cho mọi người đều có lợi. Dựa trên lợi thế so sánh, chuyên môn hóa sản xuất giúp tăng sản lượng toàn cầu.
- Nguyên lý 6: Thị trường là phương thức tốt để tổ chức hoạt động kinh tế. Thuyết "Bàn tay vô hình" của Adam Smith cho rằng giá cả điều dẫn dắt thị trường tới kết cục hiệu quả.
- Nguyên lý 7: Đôi khi chính phủ cải thiện được kết cục thị trường. Khi có "thất bại thị trường", Chính phủ cần can thiệp để đảm bảo hiệu quả và công bằng.
- Nguyên lý 8: Mức sống của một nước phụ thuộc vào năng lực sản xuất của nước đó. Năng suất lao động là yếu tố then chốt quyết định thu nhập bình quân.
- Nguyên lý 9: Giá cả tăng khi chính phủ in quá nhiều tiền. Đây là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến lạm phát trong dài hạn.
- Nguyên lý 10: Chính phủ đối mặt với sự đánh đổi ngắn hạn giữa lạm phát và thất nghiệp. Được mô tả qua đường Phillips.

1.3. Đối tượng, mục tiêu và công cụ của kinh tế vĩ mô

1.3.1. Đối tượng nghiên cứu của kinh tế vĩ mô

Nghiên cứu sự vận động và các mối quan hệ kinh tế tổng thể của một quốc gia. Tập trung vào các biến số: Thu nhập, sản lượng, thất nghiệp, lạm phát và cán cân thương mại.

1.3.2. Mục tiêu kinh tế vĩ mô

Có 5 mục tiêu cốt lõi mà sinh viên cần nhớ:

- Mục tiêu sản lượng: Đạt mức sản lượng thực tế $(Y)$ tiệm cận sản lượng tiềm năng $(Y^*)$.
- Mục tiêu việc làm: Duy trì tỷ lệ thất nghiệp thấp (ở mức thất nghiệp tự nhiên).
- Mục tiêu ổn định giá cả: Kiềm chế lạm phát ở mức hợp lý.
- Mục tiêu kinh tế đối ngoại: Ổn định tỷ giá và cân bằng cán cân thanh toán.
- Mục tiêu công bằng xã hội: Phân phối lại thu nhập hợp lý.

1.3.3. Công cụ của kinh tế vĩ mô

- Chính sách tài khóa: Sử dụng Thuế $(T)$ và Chi tiêu chính phủ $(G)$.
- Chính sách tiền tệ: Sử dụng Cung tiền $(MS)$ và Lãi suất $(i)$.
- Chính sách thu nhập: Tác động trực tiếp vào tiền công và giá cả.
- Chính sách kinh tế đối ngoại: Sử dụng tỷ giá hối đoái và hạn ngạch.

1.4. Phương pháp nghiên cứu kinh tế vĩ mô

Kinh tế vĩ mô sử dụng các phương pháp đặc thù:

- Phân tích cân bằng tổng thể: Xem xét sự cân bằng đồng thời trên tất cả các thị trường (hàng hóa, tài chính, lao động).
- Phương pháp trừu tượng hóa: Loại bỏ các nhân tố phụ để tập trung vào mối quan hệ giữa các biến số chính.
- Mô hình hóa: Sử dụng toán học và kinh tế lượng để dự báo và phân tích.

1.5. Mối quan hệ giữa các biến số kinh tế vĩ mô cơ bản

* Tổng sản phẩm trong nước (GDP) và tăng trưởng kinh tế:

- GDP danh nghĩa $(GDP_n)$: Tính theo giá hiện hành (bao gồm cả biến động giá).
- GDP thực tế $(GDP_r)$: Tính theo giá cố định (chỉ phản ánh sự thay đổi lượng sản xuất).
- Tốc độ tăng trưởng: Tính dựa trên sự thay đổi của GDP thực tế.

* Chu kỳ kinh tế: Là sự dao động của sản lượng thực tế xung quanh mức sản lượng tiềm năng. Khoảng cách giữa chúng gọi là lỗ hổng sản lượng (thiếu hụt hoặc dư thừa).

* Mối quan hệ giữa Tăng trưởng và Thất nghiệp (Quy luật Okun):

Phản ánh mối quan hệ nghịch biến: Tăng trưởng nhanh thì thất nghiệp giảm. 
Theo quy luật $2.5 - 1$: Nếu GDP thực tế tăng thêm $2.5\%$ so với mức tiềm năng thì tỷ lệ thất nghiệp sẽ giảm $1\%$.

* Mối quan hệ giữa Lạm phát và Thất nghiệp (Đường Phillips):

Trong ngắn hạn, thường có sự đánh đổi: Muốn lạm phát thấp thì phải chấp nhận thất nghiệp cao và ngược lại. Tuy nhiên, nếu có "cú sốc cung" (như giá dầu tăng đột ngột), cả lạm phát và thất nghiệp đều có thể tăng cao đồng thời (tình trạng đình lạm).

Lưu ý ôn thi: Khi làm bài tập về mối quan hệ các biến số, hãy luôn chú ý đến khung thời gian: ngắn hạn (các biến số linh hoạt, có sự đánh đổi) và dài hạn (các biến số trở về mức tự nhiên).