Tóm tắt Triết học Tây Âu trước Mác và tư tưởng Việt Nam

1. Hoàn cảnh ra đời và đặc điểm

Sự sụp đổ của đế chế La Mã đánh dấu bước chuyển sang chế độ phong kiến với nền kinh tế tự nhiên khép kín.

1. TK II–VXác lập phong kiến

   Chế độ nô lệ tan rã hoàn toàn → kinh tế suy thoái, giáo hội thâu tóm quyền lực.

2. TK VI–XĐêm trường Trung cổ

   Văn hóa trí tuệ suy đồi → thần học Kitô giáo bao trùm mọi mặt đời sống xã hội.

3. TK XI–XIVTriết học kinh viện

   Thành thị phục hưng → chủ nghĩa kinh viện dùng triết học phục vụ giáo điều tôn giáo.

Giáo hội sử dụng các luận điểm siêu hình của Arixtốt để làm chỗ dựa lý luận vững chắc cho giáo lý thần học.

Triết học Trung cổ biến thành một bộ môn tôi tớ của thần học, tước bỏ hoàn toàn nội dung duy vật và biện chứng khách quan.

Mục đích nghiên cứu triết học thời kỳ này thuần túy nhằm chứng minh và biện hộ cho những tín điều tôn giáo thần bí.

2. Phái duy danh và phái duy thực

Cuộc tranh luận triết học lớn nhất thời Trung cổ diễn ra xoay quanh bản chất của cái chung và cái riêng lẻ.

Phái duy danh lấy ví dụ thực tế rằng chỉ có từng ngôi nhà riêng lẻ tồn tại, không có khái niệm ngôi nhà chung chung nào ngoài đời thực.

Cuộc đấu tranh gay gắt giữa duy danh và duy thực phản ánh mầm mống xung đột giai cấp trước ngưỡng cửa thời đại mới.

1. Thời kỳ Phục hưng

Phong trào Phục hưng khôi phục các giá trị nhân văn cổ đại, mở đường cho cuộc cách mạng khoa học tự nhiên chống thần quyền.

• N.Côpécních

  Sáng lập thuyết nhật tâm → lật đổ quan niệm trái đất là trung tâm vũ trụ của tôn giáo.

• G.Brunô

  Khẳng định vũ trụ vô tận gồm vô số thế giới → hy sinh trên giàn thiêu bảo vệ chân lý vô thần.

Học thuyết nhật tâm giải phóng khoa học khỏi thần học, biến thiên văn học thành vũ khí tư tưởng sắc bén chống giáo lý kinh viện.

Khoa học thực nghiệm thời Phục hưng tách khỏi tôn giáo, tạo tiền đề vật chất cho chủ nghĩa duy vật cận đại trỗi dậy.

Tư tưởng khoa học thời kỳ này thúc đẩy nhận thức chuyển dần sang nghiên cứu thế giới vật chất bằng phương pháp định lượng.

2. Thời kỳ Cận đại

Các cuộc cách mạng tư sản bùng nổ đòi hỏi triết học phải xây dựng hệ phương pháp nhận thức khoa học mới mẻ.

Phranxi Bêcơn phê phán phương pháp con nhện giăng tơ giáo điều và con kiến tích lũy kinh nghiệm mù quáng thiếu chọn lọc.

Đêcáctơ nêu luận điểm nổi tiếng khẳng định sự tồn tại của chủ thể nhận thức thông qua hoạt động tư duy độc lập.

Hạn chế lớn nhất của triết học thời kỳ này là bị giam cầm trong phương pháp tư duy siêu hình máy móc.

3. Chủ nghĩa duy vật Pháp thế kỷ XVIII

Triết học Ánh sáng Pháp chuẩn bị vũ khí tư tưởng lý luận trực tiếp cho cuộc Cách mạng tư sản Pháp năm 1789.

• Khẳng định thế giới vật chất tồn tại vĩnh viễn, không do ai sáng tạo ra.
• Xem vận động là phương thức tồn tại tất yếu gắn liền với vật chất.
• Chiến đấu chống lại tôn giáo, giáo hội và nhà nước phong kiến chuyên chế.
• Tiêu biểu bởi các nhà tư tưởng kiệt xuất như Điđrô, Hônbách, Vônte.

Chủ nghĩa duy vật Pháp mang tính vô thần triệt để nhưng vẫn mắc phải hạn chế siêu hình cơ giới khi giải thích tự nhiên.

Khi bước sang lĩnh vực giải thích các hiện tượng đời sống xã hội, các nhà duy vật Pháp lại rơi vào lập trường duy tâm chủ quan.

4. Triết học cổ điển Đức

Triết học cổ điển Đức cuối thế kỷ XVIII đến đầu thế kỷ XIX phản ánh bước chuyển biến tư tưởng mạnh mẽ của giai cấp tư sản.

1. I.Cantơ

   Đề xuất giả thuyết tinh vân về vũ trụ → xây dựng nhị nguyên luận và thuyết vật tự nó bất khả tri.

2. G.Hêghen

   Hệ thống hóa phép biện chứng trên nền tảng duy tâm khách quan → coi vũ trụ là sự tha hóa của Ý niệm tuyệt đối.

3. L.Phoiơbắc

   Khôi phục chủ nghĩa duy vật nhân bản → phê phán tôn giáo và chứng minh con người sáng tạo ra Thượng đế.

Hạt nhân hợp lý trong triết học Hêghen là các quy luật phát triển biện chứng, lượng đổi dẫn đến chất đổi và sự phủ định biện chứng.

Chủ nghĩa duy vật của Phoiơbắc giải phóng tư tưởng khỏi chủ nghĩa duy tâm Hêghen nhưng lại thiếu đi phép biện chứng lịch sử.

Triết học cổ điển Đức đóng vai trò là tiền đề lý luận trực tiếp dẫn tới sự ra đời của học thuyết triết học Mác.

1. Lập trường duy vật và duy tâm

Đời sống tư tưởng Việt Nam phản ánh sự tiếp biến linh hoạt các hệ tư tưởng bên ngoài kết hợp kinh nghiệm thực tiễn bản địa.

Tư tưởng duy vật dân gian biểu hiện qua các đúc kết thực tiễn phản kháng giáo lý siêu hình, khẳng định vai trò tối cao của con người.

Kinh nghiệm thực tiễn chống ngoại xâm và cải tạo thiên nhiên là mảnh đất màu mỡ nuôi dưỡng lập trường duy vật chất phác.

2. Tư tưởng yêu nước Việt Nam

a) Ý thức dân tộc và độc lập dân tộc

Ý thức độc lập dân tộc phát triển từ việc xác định chủ quyền biên cương lãnh thổ đến sự khái quát lý luận chính trị sâu sắc.

1. Bảo vệ lãnh thổ biên cương
2. Khẳng định chủ quyền sách trời
3. Định hình bản sắc văn hiến riêng
4. Xác lập vị thế độc lập vững bền

Lý Thường Kiệt khẳng định biên giới quốc gia bằng bài thơ Nam quốc sơn hà định rõ lãnh thổ do sách trời định sẵn.

Nguyễn Trãi nâng tầm tư tưởng dân tộc trong Bình Ngô đại cáo khi khẳng định sự bình đẳng về văn hiến, lịch sử, phong tục và nhân tài.

b) Xây dựng nhà nước của quốc gia độc lập

Việc củng cố thiết chế nhà nước độc lập tự chủ là sự phủ định dứt khoát ách thống trị đồng hóa của các triều đại phương Bắc.

• Xóa bỏ triệt để tên gọi quận huyện phụ thuộc như Giao Chỉ, An Nam đô hộ phủ.
• Tự xác lập quốc hiệu độc lập qua các thời kỳ: Vạn Xuân, Đại Cồ Việt, Đại Việt.
• Các bậc quân vương xưng Đế ngang hàng hoàng đế phương Bắc thay vì xưng Vương thần phục.
• Dời đô về trung tâm kinh tế chính trị Thăng Long khẳng định ý chí tự cường lâu dài.

Thiết chế quốc gia phong kiến độc lập bảo đảm chủ quyền toàn vẹn và tạo nền tảng phát triển xã hội bền vững.

c) Nguồn gốc và động lực giữ nước

Sức mạnh bảo vệ tổ quốc bắt nguồn từ sự đoàn kết cộng đồng và vai trò quyết định của quần chúng nhân dân lao động.

Nguyễn Trãi đúc kết bài học lịch sử sâu sắc rằng chở thuyền là dân mà lật thuyền cũng là dân, việc nhân nghĩa cốt ở yên dân.

Sức mạnh khối đại đoàn kết toàn dân tộc là nhân tố quyết định mọi thắng lợi trong lịch sử giữ nước Việt Nam.

Tư tưởng lấy dân làm gốc của cha ông ta là tiền đề văn hóa quý báu để nhân dân ta tiếp thu chủ nghĩa Mác – Lênin sau này.

3. Quan niệm về đạo làm người

Chuẩn mực đạo lý làm người của dân tộc Việt Nam dung hợp linh hoạt tinh hoa của Tam giáo Nho, Phật và Lão.

Các nhà tư tưởng yêu nước lớn như Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh Khiêm sử dụng Nho giáo nhưng luôn đặt lợi ích dân tộc lên hàng đầu.

Đến thời kỳ cận đại, quan niệm đạo làm người chuyển hóa thành ý chí tử vì đạo cứu nước giải phóng dân tộc khỏi ách thực dân.

Hệ tư tưởng phong kiến lỗi thời không còn đáp ứng được đòi hỏi lịch sử, mở đường cho sự tiếp nhận Triết học Mác - Lênin cách mạng.