- Triết học Mác - Lênin
- Giáo trình chung
- Đã kiểm duyệt
Tóm tắt Triết học phương Đông trước Mác: Ấn Độ và Trung Hoa
Tổng hợp kiến thức Chương 2A Triết học Mác - Lênin về triết học phương Đông: hoàn cảnh, đặc điểm, Phật giáo, thuyết Âm Dương Ngũ hành, Nho gia và Đạo gia.
- Triết học Ấn Độ cổ, trung đại mang tính tôn giáo sâu sắc, hướng nội tìm kiếm sự giải thoát tâm linh.
- Phật giáo xây dựng thế giới quan dựa trên nhân duyên, vô ngã, vô thường và nhân sinh quan Tứ diệu đế.
- Triết học Trung Hoa tập trung vào luân lý đạo đức, triết lý chính trị xã hội và sự hài hòa thiên nhân.
- Thuyết Âm Dương và Ngũ hành giải thích sự biến hóa vũ trụ bằng vật chất vận động, tương sinh tương khắc.
- Nho gia chủ trương chính danh và lễ trị, Đạo gia đề cao bản nguyên Đạo và phép xử thế vô vi.
I. Triết học Ấn Độ cổ, trung đại
Triết học Ấn Độ cổ, trung đại phản ánh đời sống tâm linh phong phú, gắn liền cấu trúc đẳng cấp khắt khe và khát vọng giải thoát con người khỏi bể khổ luân hồi.
1. Hoàn cảnh ra đời và đặc điểm triết học Ấn Độ
Điều kiện tự nhiên Ấn Độ cổ đại nổi bật với sự đối lập địa hình và khí hậu khắc nghiệt trên tiểu lục địa Nam Á.
- Điều kiện tự nhiên
Địa hình ngăn cách: núi cao đối lập biển rộng → khí hậu phân hóa giữa tuyết lạnh và nắng nóng gay gắt.
- Kinh tế xã hội
Công xã nông thôn tồn tại dai dẳng → chế độ sở hữu tối cao về ruộng đất thuộc về nhà nước quân chủ.
Xã hội phân chia thành bốn đẳng cấp lớn với ranh giới khép kín, ngăn cấm hôn nhân khác dòng dõi.
| Tên đẳng cấp | Thành phần và địa vị xã hội |
|---|---|
| Brahman | Tăng lữ quý tộc: nắm quyền lực tôn giáo, đứng đầu bậc thang xã hội |
| Ksatriya | Vương công, võ sĩ: nắm giữ quyền lực hành chính quân sự |
| Vaisya | Bình dân tự do: làm nghề nông nghiệp, thủ công nghiệp, buôn bán |
| Ksudra | Tiện nô thấp kém: chịu sự áp bức nặng nề nhất, không có quyền lợi |
Nền văn hóa Ấn Độ tích lũy tri thức phong phú về thiên văn, sáng tạo lịch pháp và toán học sớm.
Người Ấn Độ cổ đại phát minh hệ số thập phân, tính được số và giải phương trình đại số.
- TK XXV–XV TCNVăn minh sông Ấn
Giai đoạn định cư của người bản địa Dravida với đô thị Harappa cổ xưa.
- TK XV–VII TCNVăn minh Vêda
Người Arya di cư tràn vào → hình thành kinh điển Vêda và tôn giáo Bàlamôn.
- TK VI–I TCNHình thành các trường phái
Kinh tế phát triển thúc đẩy tranh luận tư tưởng → chín trường phái nảy sinh.
Tư tưởng triết học phân hóa sâu sắc thành hai hệ thống đối lập quanh việc thừa nhận uy thế kinh điển cổ.
- Phái chính thống
- Sàmkhya và Mimànsà
- Védanta và Yoga
- Nyàya và Vai'sesika
- Phái không chính thống
- Jaina
- Lokàyata
- Buddha
Các phái chính thống bảo vệ quyền lực tăng lữ, hệ thống không chính thống chống lại đặc quyền đẳng cấp.
Mọi trường phái triết học Ấn Độ đều tôn sùng kinh Vêda và đạo Bàlamôn.
Ba trường phái Jaina, Lokàyata và Phật giáo công khai phủ nhận uy thế kinh Vêda.
Học thuyết triết học Ấn Độ thường có xu hướng hướng nội, đi tìm sự đồng nhất giữa linh hồn cá nhân Atman và tinh thần vũ trụ Brahman.
2. Tư tưởng triết học của Phật giáo
Phật giáo do Tất Đạt Đa Cồ Đàm sáng lập vào thế kỷ VI trước Công nguyên nhằm giải thoát con người.
Kinh điển Phật giáo được tập hợp thành Tam tạng gồm Kinh tạng, Luật tạng và Luận tạng lưu truyền đời sau.
- Thế giới quan Phật giáo
- Hệ thống quan điểm duy lý giải thích vạn vật biến hóa theo quy luật nhân quả, vô ngã, vô thường, không có đấng sáng tạo.
Mọi sự vật hình thành do sự kết hợp của nhiều yếu tố nhân duyên, không có điểm khởi đầu tuyệt đối.
- Quy luật nhân quả: Chuỗi biến đổi liên tục không gián đoạn → bác bỏ đấng sáng tạo tối cao Brahman.
- Thuyết vô ngã: Vạn vật là giả hợp do ngũ uẩn tạo thành → không tồn tại bản ngã cá nhân bất biến.
Năm yếu tố tạo nên thể xác và tinh thần con người gồm sắc, thụ, tưởng, hành, thức.
Mỗi sự vật tồn tại đều trải qua chu trình vận động khép kín gồm bốn giai đoạn sinh, trụ, dị, diệt.
- Sinh
Giai đoạn các yếu tố nhân duyên hội tụ hình thành nên sự vật mới.
- Trụ
Giai đoạn sự vật duy trì trạng thái ổn định tương đối trong thời gian nhất định.
- Dị
Giai đoạn sự vật bắt đầu biến chất, suy thoái do các duyên tan rã dần.
- Diệt
Giai đoạn sự vật tiêu vong hoàn toàn để chuyển hóa sang hình thái cấu trúc khác.
Quan điểm nhân sinh của Phật giáo đúc kết toàn diện trong học thuyết Tứ diệu đế chỉ rõ nguyên nhân và lối thoát.
| Tên chân lý | Bản chất nhận thức | Biểu hiện cụ thể |
|---|---|---|
| Khổ đế | Bản chất cuộc đời là bể khổ | Sinh, lão, bệnh, tử, oán tăng hội, biệt ly |
| Tập đế | Nguồn gốc phát sinh khổ đau | Mười hai nhân duyên, bắt đầu từ gốc vô minh |
| Diệt đế | Khả năng tiêu diệt khổ đau | Đạt trạng thái Niết bàn thanh tịnh tuyệt đối |
| Đạo đế | Con đường dập tắt nỗi khổ | Thực hành Bát chính đạo, quy về Giới - Định - Tuệ |
Thập nhị nhân duyên bắt nguồn từ vô minh che lấp chân tâm, dẫn dắt tâm trí qua hành, thức, danh sắc.
Con đường Đạo đế đòi hỏi rèn luyện Bát chính đạo gồm chính kiến, chính tư, chính ngữ, chính nghiệp, chính mệnh, chính tinh tiến, chính niệm, chính định.
Phật giáo mở ra cánh cửa giải thoát bình đẳng cho mọi đẳng cấp xã hội thông qua sự nỗ lực tu dưỡng đạo đức bản thân.
Triết lý nhân quả và vô ngã Phật giáo là tiền đề tư tưởng sâu sắc được phân tích tiếp trong Triết học Mác - Lênin.
II. Triết học Trung Hoa cổ, trung đại
Triết học Trung Hoa cổ, trung đại hướng trọng tâm vào vấn đề con người, chính trị đạo đức và việc thiết lập trật tự xã hội thái bình thịnh trị.
1. Hoàn cảnh ra đời và đặc điểm triết học Trung Hoa
Không gian địa lý Trung Hoa chia đôi bởi hai lưu vực Hoàng Hà lạnh khô và Trường Giang ấm áp.
Lịch sử chia hai thời kỳ rõ rệt từ chế độ nô lệ chuyển biến sang thiết chế phong kiến tập quyền.
- Trước TK IXThời kỳ Hạ, Thương, Tây Chu
Chế độ chiếm hữu nô lệ cực thịnh → thế giới quan thần quyền chi phối xã hội.
- TK VIII–III TCNXuân Thu - Chiến Quốc
Xã hội đảo lộn do chiến tranh liên miên → xuất hiện phong trào Bách gia chư tử.
- Từ TK IIIXác lập chế độ phong kiến
Nhà Tần thống nhất đất nước → xác lập trật tự xã hội quân chủ chuyên chế.
Hiện tượng trăm nhà đua tiếng hình thành chín trường phái tư tưởng lớn định hình toàn bộ lịch sử tư tưởng phương Đông.
- Phái Nho gia chủ trương lễ trị và đức trị.
- Phái Đạo gia tôn sùng lối sống vô vi thuận tự nhiên.
- Phái Mặc gia đề cao thuyết kiêm ái và phi công.
- Phái Pháp gia khẳng định sức mạnh pháp luật thưởng phạt.
- Phái Âm Dương nghiên cứu biến dịch đất trời.
- Các phái Danh gia, Nông gia, Tung hoành gia và Tạp gia.
Triết học Trung Hoa xây dựng nên những đặc trưng tư duy độc đáo, khác biệt với truyền thống triết học phương Tây cận đại.
| Đặc điểm | Nội dung cốt lõi | Hệ quả tư tưởng |
|---|---|---|
| Nhân văn | Tập trung vào đời sống con người | Triết học tự nhiên phát triển mờ nhạt |
| Chính trị đạo đức | Đặt đạo đức lên hàng đầu đời sống | Thiếu sự quan tâm nhận thức luận khoa học |
| Hài hòa thống nhất | Đề cao quan điểm thiên nhân hợp nhất | Phản đối xu hướng thái quá hoặc bất cập |
| Tư duy trực giác | Thể nghiệm tâm linh, giác ngộ tức thì | Thiếu hệ thống suy luận logic chặt chẽ |
Triết học Trung Hoa chú trọng thực hành đạo đức thực tiễn hơn việc xây dựng các hệ thống tri thức trừu tượng thuần túy.
Học thuyết chính trị đạo đức phương Đông này giúp ích cho người học khi đối chiếu với các phạm trù tại Tóm tắt Triết học Mác - Lênin: Khái lược Triết học.
2. Một số học thuyết triết học tiêu biểu
a) Thuyết Âm - Dương, Ngũ hành
Thuyết Âm - Dương và Ngũ hành là những khái niệm trừu tượng đầu tiên giải thích sự vận động của thế giới khách quan.
Hai luồng khí Âm và Dương đối lập nhưng gắn bó chặt chẽ, tạo thành cội nguồn sinh hóa của vạn vật vũ trụ.
| Yếu tố | Thuộc tính bản chất |
|---|---|
| Dương | Ánh sáng, giống đực, hoạt động, nhiệt nóng, khôn ngoan, rắn rỏi |
| Âm | Bóng tối, giống cái, thụ động, khí lạnh, ẩm ướt, mềm mỏng |
Sự tương tác chuyển hóa diễn ra theo tiến trình từ Thái cực sinh Lưỡng nghi, Lưỡng nghi sinh Tứ tượng, Tứ tượng biến hóa Bát quái.
Thuyết Ngũ hành khẳng định toàn bộ thế giới vật chất cấu thành từ năm yếu tố động Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ.
- Thổ sinh Kim
- Kim sinh Thủy
- Thủy sinh Mộc
- Mộc sinh Hỏa
- Hỏa sinh Thổ
Quy luật tương sinh biểu hiện sự bồi đắp nuôi dưỡng, đi kèm quy luật tương khắc khống chế lẫn nhau.
Ngũ hành là năm chất tĩnh tại bất biến tạo nên thể xác con người.
Ngũ hành là năm thế lực vận động, chuyển hóa liên tục theo quy luật sinh khắc.
Mối quan hệ tương khắc vận hành theo vòng tuần hoàn Thổ khắc Thủy, Thủy khắc Hỏa, Hỏa khắc Kim, Kim khắc Mộc, Mộc khắc Thổ.
b) Tư tưởng triết học Nho gia
Nho gia do Khổng Tử sáng lập vào thời Xuân Thu, sau đó được Mạnh Tử và Tuân Tử kế thừa phát triển.
Kinh điển Nho gia bao gồm bộ Tứ thư và Ngũ kinh làm chuẩn mực giáo dục qua nhiều thời kỳ lịch sử phong kiến.
- Đạo Nhân của Nho giáo
- Cốt lõi đạo đức cao nhất, thể hiện lòng thương yêu con người chân thành gắn liền với tinh thần trách nhiệm phụng sự xã hội.
Đạo trời chi phối sự vận động tự nhiên, còn Đạo người quy tụ ở hai phẩm chất căn bản Nhân và Nghĩa.
- Khái niệm Nhân
Lòng thương yêu đồng loại sâu sắc → gốc rễ bản chất của mọi chuẩn mực làm người.
- Khái niệm Nghĩa
Hành vi cư xử hợp lẽ phải đạo đức → thước đo phân biệt rạch ròi danh dự với lợi ích cá nhân.
Trật tự cương thường phong kiến đòi hỏi mọi cá nhân tuân thủ nghiêm ngặt chuẩn mực luân lý trong các mối quan hệ xã hội.
- Tam cương: ba mối quan hệ cơ bản Vua - Tôi, Cha - Con, Chồng - Vợ.
- Ngũ thường: năm đức hạnh mẫu mực gồm Nhân, Nghĩa, Lễ, Trí, Tín.
- Ngũ luân: năm mối liên kết cộng đồng bao quát cả Anh - Em và Bạn bè.
Đường lối chính trị Nho gia đặt trọng tâm vào thuyết Chính danh, yêu cầu vua ra vua, tôi ra tôi, cha ra cha, con ra con.
Lễ trị sử dụng hệ thống nghi thức văn hóa để uốn nắn hành vi con người từ sâu trong ý thức tự giác.
c) Tư tưởng triết học Đạo gia
Đạo gia do Lão Tử sáng lập với tác phẩm Đạo Đức Kinh, sau được Trang Tử kế tục qua bộ Nam Hoa Kinh.
Tư tưởng Đạo gia giữ vị thế bổ sung mật thiết cho Nho gia trong nghệ thuật quản lý đất nước và đối nhân xử thế.
Phạm trù Đạo là bản nguyên tối cao vô hình sinh ra trời đất vạn vật, tồn tại trước cả vũ trụ.
- Đạo sinh một
- Một sinh hai
- Hai sinh ba
- Ba sinh vạn vật
Phương diện Vô là gốc rễ hư không vô hình của trời đất, phương diện Hữu là nguồn mẹ sinh dưỡng muôn loài.
Đạo gia chủ trương phép ứng xử Vô vi, sống hòa hợp thuận theo tự nhiên và tránh mọi can thiệp nhân tạo gượng ép.
Học thuyết chính trị Đạo gia đề cao nguyên tắc lấy nhu thắng cương, lấy yếu thắng mạnh, dĩ đức báo oán trong đời sống xã hội.
Trang Tử phát triển nhận thức luận theo hướng hoài nghi và bất khả tri, cho rằng nhận thức của con người luôn mang tính phiến diện tương đối.
Ngôn ngữ hạn hẹp của con người không thể nắm bắt trọn vẹn bản thể Đạo vô cùng vô tận của thế giới tự nhiên.
Ôn tập nhanh
- Triết học Ấn Độ mang tính tôn giáo sâu sắc, hướng nội tìm kiếm sự giải thoát linh hồn Atman khỏi bể khổ.
- Phật giáo bác bỏ đấng sáng tạo Brahman, giải thích thế giới bằng luật nhân quả, vô thường và vô ngã.
- Tứ diệu đế chỉ rõ bốn chân lý: cuộc đời là khổ, nguyên nhân khổ từ vô minh, cảnh giới Niết bàn và Bát chính đạo.
- Triết học Trung Hoa lấy con người làm trung tâm, chú trọng đạo đức chính trị xã hội và tư duy thể nghiệm trực giác.
- Âm Dương và Ngũ hành giải thích vạn vật biến hóa bằng hai luồng khí đối lập và quy luật tương sinh tương khắc.
- Nho gia dùng thuyết Chính danh, Lễ trị và Tam cương Ngũ thường để duy trì trật tự xã hội thái bình thịnh trị.
- Đạo gia coi Đạo là gốc rễ vũ trụ, đề cao triết lý sống Vô vi hòa hợp trọn vẹn với quy luật biến hóa tự nhiên.
Hỏi và đáp
Căn cứ nào để phân chia các trường phái triết học Ấn Độ cổ đại thành chính thống và không chính thống?
Thái độ thừa nhận hoặc phủ nhận uy thế tôn giáo của kinh điển Vêda và trật tự đẳng cấp Bàlamôn.
Tại sao học thuyết Phật giáo lại phủ định sự tồn tại của một Đấng sáng tạo tối cao?
Vạn vật vận hành theo chuỗi nhân quả và nhân duyên liên tục, không có nguyên nhân đầu tiên tuyệt đối.
Nội dung cốt lõi của nguyên tắc Chính danh trong học thuyết chính trị Nho gia là gì?
Mỗi cá nhân phải hành xử đúng chức trách, danh xưng và trách nhiệm đạo đức tương ứng trong xã hội.
Quy luật tương sinh trong thuyết Ngũ hành diễn ra theo trật tự tuần hoàn nào?
Thổ sinh Kim → Kim sinh Thủy → Thủy sinh Mộc → Mộc sinh Hỏa → Hỏa sinh Thổ.
Tư tưởng Vô vi của phái Đạo gia có đồng nghĩa với việc không làm bất cứ việc gì không?
Vô vi không phải thụ động hoàn toàn, mà là hành động thuận theo tự nhiên, không can thiệp áp đặt chủ quan.
Ôn xong rồi? Kiểm tra ngay
Trắc Nghiệm Tổng Hợp Ôn Tập Triết Học Mác - Lênin Chương 4
