1. Nguồn gốc và bản chất của nhà nước

a) Nguồn gốc của nhà nước

Lịch sử khẳng định nhà nước không phải là hiện tượng vĩnh cửu tồn tại từ khi xuất hiện loài người.

Trong xã hội cộng sản nguyên thủy, sự phát triển kinh tế còn rất thấp kém nên chưa xuất hiện của cải dư thừa.

1. Chế độ tư hữu hình thành
2. Phân hóa giai cấp đối kháng
3. Mâu thuẫn giai cấp gay gắt
4. Nhà nước ra đời dập tắt xung đột

Sự ra đời của nhà nước là một tất yếu khách quan nhằm ngăn chặn các giai cấp tiêu diệt lẫn nhau.

Nguyên nhân sâu xa là sự phát triển của lực lượng sản xuất, nguyên nhân trực tiếp là mâu thuẫn giai cấp không thể dung hòa.

b) Bản chất của nhà nước

Nhiều học thuyết phi Mác-xít thường xem nhà nước như cơ quan trọng tài đứng trên mọi giai cấp.

Nhà nước

Tổ chức chính trị của quyền lực công cộng đặc biệt, là bộ máy cưỡng chế do giai cấp thống trị lập ra để bảo vệ trật tự xã hội và đàn áp sự phản kháng của các giai cấp khác.

Giai cấp thống trị về mặt kinh tế tất yếu sử dụng bộ máy nhà nước để xác lập sự thống trị về chính trị.

• Tính giai cấp: mục tiêu bảo vệ đặc quyền kinh tế của giai cấp thống trị → trấn áp các tầng lớp lao động bị trị.
• Tính xã hội: giải quyết các công việc chung của cộng đồng cư dân → xây dựng đê điều, bảo đảm an ninh trật tự.
• Sự thống nhất hai mặt: tính giai cấp chi phối tính xã hội → tính xã hội là cơ sở duy trì quyền lực chính trị.

Trong một số hoàn cảnh lịch sử hiếm hoi, nhà nước giữ vị thế trung gian tương đối khi các giai cấp tạm thời cân bằng lực lượng.

2. Đặc trưng cơ bản của nhà nước

Nhà nước phân biệt hoàn toàn với các tổ chức thị tộc thị tộc nhờ ba dấu hiệu nhận biết đặc thù.

• Quản lý theo lãnh thổ

  Phân chia dân cư theo địa giới hành chính; quyền lực nhà nước bao trùm mọi cá nhân cư trú trên vùng lãnh thổ xác định.

• Quyền lực công cộng đặc biệt

  Thiết lập hệ thống bạo lực chuyên nghiệp gồm quân đội, cảnh sát, tòa án và nhà tù để cưỡng chế thi hành luật pháp.

• Hệ thống thuế khóa

  Thu các khoản đóng góp bắt buộc từ nhân dân nhằm nuôi dưỡng bộ máy hành chính và duy trì hoạt động công quyền.

Thị tộc quản lý thành viên bằng huyết thống và uy tín đạo đức của tù trưởng, không có công cụ bạo lực chuyên nghiệp.

Hệ thống thuế khóa là cơ sở tài chính trực tiếp nuôi sống các quan chức nhà nước tách rời khỏi lao động sản xuất.

3. Chức năng cơ bản của nhà nước

a) Chức năng thống trị chính trị và chức năng xã hội

Hoạt động của nhà nước biểu hiện rõ nét qua hai mặt chức năng giai cấp và chức năng quản lý xã hội.

• Chức năng giai cấp

  Công cụ chuyên chính bảo vệ quyền lợi của giai cấp cầm quyền; trấn áp mọi mầm mống phản kháng đe dọa thể chế chính trị.

• Chức năng xã hội

  Tổ chức quản lý các hoạt động phục vụ đời sống dân sinh; xây dựng công trình giao thông, thủy lợi, giáo dục và y tế.

Chức năng thống trị chính trị luôn giữ vai trò chủ đạo, định hướng nội dung và phương thức thực hiện chức năng xã hội.

Chức năng xã hội là nền tảng hiện thực; nếu không chăm lo lợi ích chung thì giai cấp thống trị không thể duy trì quyền lực lâu dài.

Nhà nước phong kiến phương Đông tập trung quản lý đắp đê trị thủy nhằm duy trì ổn định sản xuất nông nghiệp.

b) Chức năng đối nội và chức năng đối ngoại

Phạm vi tác động của quyền lực nhà nước được phân định rành mạch giữa môi trường trong nước và quốc tế.

Chính sách đối ngoại thực chất là sự nối dài các toan tính và lợi ích kinh tế của chính sách đối nội ra ngoài biên giới.

Trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay, chức năng đối ngoại ngày càng gắn kết chặt chẽ với an ninh kinh tế quốc gia.

4. Các kiểu và hình thức nhà nước

Lịch sử loài người từng trải qua bốn kiểu nhà nước kế tiếp nhau gắn với các hình thái kinh tế xã hội.

Bản chất giai cấp của mỗi kiểu nhà nước quy định tính chất của thể chế kinh tế xã hội tương ứng.

Nhà nước vô sản là kiểu nhà nước đặc biệt, được coi là nửa nhà nước vì mang sứ mệnh tự tiêu vong khi không còn giai cấp.

Sinh viên có thể kiểm tra kiến thức về các kiểu nhà nước thông qua bài thi Trắc Nghiệm Chương 12: Nhà Nước & CMXH Triết Học Mác Lênin.