1. Các khái niệm cơ bản

a) Phương thức sản xuất

Cách thức con người tiến hành sản xuất vật chất ở mỗi giai đoạn lịch sử xác định gọi là phương thức sản xuất.

Phương thức sản xuất

Cách thức con người thực hiện quá trình sản xuất vật chất ở những giai đoạn lịch sử nhất định của xã hội loài người.

Phương thức sản xuất là thể thống nhất giữa kỹ thuật sản xuất và quan hệ kinh tế giữa người với người.

1. Phương thức sản xuất cũ lỗi thời
2. Mâu thuẫn kỹ thuật và thể chế gay gắt
3. Cách mạng xã hội nổ ra
4. Phương thức sản xuất mới ra đời

Lịch sử xã hội loài người trước hết là lịch sử phát triển và thay thế lẫn nhau của các phương thức sản xuất.

b) Lực lượng sản xuất

Lực lượng sản xuất biểu hiện năng lực thực tiễn của con người trong việc cải biến các đối tượng tự nhiên.

Công cụ lao động là tiêu chuẩn khách quan giúp phân biệt rõ ràng các thời đại kinh tế khác nhau trong lịch sử.

Khoa học ngày nay thâm nhập sâu vào mọi khâu, trực tiếp quyết định năng suất và chất lượng sản phẩm.

c) Quan hệ sản xuất

Quan hệ sản xuất hình thành một cách khách quan trong quá trình con người tiến hành lao động sản xuất.

Quan hệ sản xuất

Tổng hợp các quan hệ kinh tế vật chất giữa người với người trong quá trình sản xuất, phân phối, trao đổi và tiêu dùng của cải.

Quan hệ sản xuất bao gồm ba mặt cơ bản gắn kết hữu cơ tạo thành chỉnh thể kinh tế hoàn chỉnh.

• Sở hữu tư liệu sản xuất: quan hệ xuất phát quyết định hai mặt còn lại → quy định bản chất bóc lột hay bình đẳng hợp tác.
• Tổ chức quản lý sản xuất: điều hành phân công lao động → có thể thúc đẩy nhanh hoặc làm biến dạng quan hệ sở hữu.
• Phân phối sản phẩm: thực hiện hóa lợi ích kinh tế cụ thể → trực tiếp kích thích hoặc triệt tiêu động lực lao động.

Chế độ sở hữu tư nhân tất yếu làm phát sinh sự phân hóa giai cấp và áp bức trong xã hội.

2. Quy luật quan hệ sản xuất phù hợp lực lượng sản xuất

Lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất là hai mặt đối lập nhưng thống nhất biện chứng trong quá trình sản xuất.

1. Trạng thái phù hợp

   Quan hệ sản xuất đóng vai trò hình thức phát triển, mở đường cho lực lượng sản xuất tăng trưởng tối đa.

2. Trạng thái mâu thuẫn

   Lực lượng sản xuất vượt trước biến đổi nhanh chóng; quan hệ sản xuất bảo thủ trở thành xiềng xích kìm hãm.

3. Giải quyết mâu thuẫn

   Xóa bỏ quan hệ sản xuất cũ lỗi thời thông qua cải cách hoặc cách mạng xã hội để xác lập quan hệ sản xuất mới.

Mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất là cội nguồn sâu xa dẫn tới các cuộc biến động chính trị xã hội.

Hiểu sâu quy luật này là chìa khóa giải quyết bài tập trong Trắc Nghiệm Chương 10: Hình Thái KT-XH - Triết Học Mác Lênin.

1. Khái niệm cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng

Cơ sở hạ tầng của một xã hội cụ thể không đồng nhất với kết cấu hạ tầng kỹ thuật như đường sá hay cầu cống.

Cơ sở hạ tầng

Toàn bộ những quan hệ sản xuất của một xã hội trong sự vận động hiện thực của chúng hợp thành cơ cấu kinh tế của xã hội đó.

Kiến trúc thượng tầng

Toàn bộ những quan điểm chính trị, pháp quyền, triết học, đạo đức, tôn giáo, nghệ thuật cùng các thiết chế tương ứng được hình thành trên cơ sở hạ tầng nhất định.

Cơ sở hạ tầng phản ánh bức tranh kinh tế đa dạng bao gồm ba nhóm quan hệ sản xuất đan xen nhau.

• Quan hệ sản xuất thống trị: giữ vị trí chủ đạo quyết định diện mạo kinh tế → định hình bản chất cơ cấu hạ tầng.
• Quan hệ sản xuất tàn dư: dấu vết sót lại từ chế độ kinh tế cũ → phản ánh tính lịch sử chuyển tiếp của xã hội.
• Quan hệ sản xuất mầm mống: nhân tố kinh tế mới vừa nảy sinh → đại diện cho xu hướng phát triển tương lai.

Nhà nước là thiết chế quyền lực tập trung mạnh mẽ nhất của giai cấp thống trị trong kiến trúc thượng tầng.

2. Quan hệ biện chứng giữa hạ tầng và thượng tầng

Cơ sở hạ tầng giữ vai trò quyết định nguồn gốc, tính chất và sự biến đổi của kiến trúc thượng tầng.

• Cơ sở hạ tầng quyết định

  Kinh tế thế nào thì tư tưởng và nhà nước thế ấy; biến đổi kinh tế sớm muộn dẫn đến đảo lộn thể chế chính trị.

• Kiến trúc thượng tầng tác động lại

  Bảo vệ củng cố cơ sở kinh tế sinh ra nó; ngăn chặn tàn dư cũ và kìm hãm mầm mống mới đối lập lợi ích thống trị.

Kiến trúc thượng tầng tác động trở lại nền kinh tế theo hai hướng tiến bộ hoặc thụt lùi tùy thuộc vào chính sách.

• Thúc đẩy kinh tế: chính sách pháp luật phù hợp quy luật kinh tế khách quan → kích thích sản xuất tăng trưởng nhanh.
• Kìm hãm kinh tế: chủ trương duy ý chí, bảo thủ hoặc đi ngược quy luật → kìm hãm nguồn lực và gây khủng hoảng xã hội.

Mặc dù kiến trúc thượng tầng tác động rất mạnh mẽ, xét đến cùng nhân tố kinh tế vẫn giữ vai trò quyết định tối hậu.

Lý luận này cung cấp nền tảng chuẩn xác trước khi tiếp cận Trắc Nghiệm Chương 12: Nhà Nước & CMXH Triết Học Mác Lênin.

1. Phạm trù hình thái kinh tế xã hội

Xã hội loài người tồn tại như một cơ thể sống sinh động với các bộ phận chức năng gắn kết chặt chẽ.

Hình thái kinh tế xã hội

Phạm trù chỉ xã hội ở từng giai đoạn lịch sử nhất định, với một kiểu quan hệ sản xuất đặc trưng phù hợp với trình độ lực lượng sản xuất và một kiến trúc thượng tầng tương ứng được xây dựng trên những quan hệ sản xuất ấy.

Hình thái kinh tế xã hội bao gồm ba yếu tố cấu thành cơ bản tác động qua lại biện chứng với nhau.

Quan hệ sản xuất giữ vai trò bộ xương kinh tế làm tiêu chuẩn khách quan phân biệt các chế độ xã hội khác nhau.

Ngoài ba yếu tố cơ bản, các quan hệ dân tộc và gia đình cũng vận động biến đổi cùng với phương thức sản xuất.

2. Ý nghĩa phương pháp luận của học thuyết

Học thuyết hình thái kinh tế xã hội tạo ra bước ngoặt cách mạng trong toàn bộ quan niệm về lịch sử nhân loại.

• Quy luật lịch sử tự nhiên

  Sự thay thế các chế độ xã hội diễn ra khách quan theo quy luật nội tại, không phụ thuộc vào ý muốn của các vĩ nhân.

• Xuất phát từ sản xuất

  Nghiên cứu xã hội phải bắt đầu từ phương thức sản xuất vật chất; xóa bỏ hoàn toàn lối giải thích lịch sử duy tâm thần bí.

• Phát triển phong phú

  Bên cạnh tiến trình tuần tự, các dân tộc có thể bỏ qua một hoặc vài hình thái tùy thuộc điều kiện lịch sử khách quan.

• Bác bỏ thuyết kỹ trị

  Bác bỏ quan điểm thay thế bằng các nấc thang văn minh thuần túy công nghệ vì đã bỏ qua vai trò quan hệ sản xuất.

Nhận thức sự phát triển là quá trình lịch sử tự nhiên giúp con người nắm vững xu thế tất yếu của thời đại.

Sự bỏ qua này vẫn mang tính lịch sử tự nhiên nếu hội tụ đủ các tiền đề khách quan và chủ quan cần thiết.

3. Vận dụng vào xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam

Đảng Cộng sản Việt Nam đã vận dụng sáng tạo học thuyết hình thái kinh tế xã hội vào hoàn cảnh cụ thể đất nước.

• Độc lập dân tộc gắn liền chủ nghĩa xã hội: đường lối cách mạng đúng đắn duy nhất → giải phóng dân tộc gắn với giải phóng giai cấp.
• Bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa: bỏ qua vị trí thống trị của quan hệ sản xuất và kiến trúc thượng tầng tư bản → kế thừa thành tựu khoa học công nghệ của nhân loại.
• Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa: phát triển kinh tế nhiều thành phần → kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo định hướng nền kinh tế.
• Đẩy mạnh công nghiệp hóa hiện đại hóa: nhiệm vụ kinh tế trung tâm hàng đầu → xây dựng cơ sở vật chất kỹ thuật cho chủ nghĩa xã hội.
• Xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa: hoàn thiện kiến trúc thượng tầng chính trị → phát huy quyền làm chủ của nhân dân.

Thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta diễn ra lâu dài, đan xen cuộc đấu tranh quyết liệt giữa cái cũ và cái mới.

Nghiên cứu sâu chương học này giúp sinh viên hiểu rõ cấu trúc bài thi Triết học Mác - Lênin (Dành cho hệ chuyên lý luận chính trị) chuyên sâu.