Tóm tắt ôn tập kiến thức chương 10 - Tài chính công (UEB)

10.1. TỔNG QUAN VỀ CÂN ĐỐI NGÂN SÁCH

10.1.1. Khái niệm “cân đối ngân sách nhà nước”

Quan điểm về cân đối ngân sách thay đổi theo lịch sử phát triển kinh tế:
- Trước thế kỷ XX (Cổ điển): Nhà nước không can thiệp sâu vào kinh tế. Ngân sách chỉ tài trợ cho các hoạt động cơ bản (quốc phòng, hành chính). Nguyên tắc: Thu gì chi nấy, không bóp méo thị trường.
- Thế kỷ XX (Hiện đại): Nhà nước can thiệp vào nền kinh tế. Ngân sách là công cụ phân phối thu nhập và điều tiết vĩ mô. Cân đối ngân sách chuyển từ thăng bằng tuyệt đối sang cân đối dựa trên mối quan hệ giữa tích lũy và tiêu dùng.

Khái niệm tổng quát: Cân đối ngân sách nhà nước là hoạt động nhằm đảm bảo tài chính cho nhà nước thực hiện chức năng nhiệm vụ. Cần đảm bảo tổng thu cân đối với tổng chi trên cơ sở cơ cấu hợp lý.
- Thu không hoàn trả (Thuế, phí...): Ưu tiên cho chi thường xuyên.
- Thu bù đắp thiếu hụt (Vay, viện trợ): Chỉ dùng cho chi đầu tư phát triển.

10.1.2. Một số học thuyết về cân đối ngân sách nhà nước

a) Học thuyết cổ điển về cân đối ngân sách

Nguyên tắc cốt lõi:
- Nhà nước chỉ chi tiêu trong phạm vi số thuế thu được.
- Số thu từ thuế không được lớn hơn số chi (tránh hút nguồn lực của tư nhân).
- Không chấp nhận bội thu hay bội chi. Phải cân bằng cả khi lập kế hoạch và thực hiện.
- Biện pháp xử lý thâm hụt duy nhất: Giảm chi tiêu công (cắt giảm khoản chi kém hiệu quả).

b) Học thuyết hiện đại về cân bằng ngân sách

Do các cuộc khủng hoảng và suy thoái, quan điểm hiện đại chấp nhận sự can thiệp của nhà nước:

+ Học thuyết ngân sách chu kỳ:
- Không cần cân bằng hàng năm mà cân bằng theo chu kỳ kinh tế (nhiều năm).
- Giai đoạn phồn thịnh: Tăng thuế, giảm chi -> Thặng dư ngân sách (để dành).
- Giai đoạn suy thoái: Giảm thuế, tăng chi -> Thâm hụt ngân sách (dùng thặng dư bù đắp).
- Ưu điểm: Chủ động điều tiết nền kinh tế.

+ Học thuyết ngân sách cố ý thiếu hụt:
- Chấp nhận thâm hụt chủ động để kích cầu khi kinh tế trì trệ.
- Biện pháp: Tăng chi tiêu công thay vì tiết kiệm.
- Hệ quả: Có thể gây lạm phát (nếu in tiền) hoặc gánh nặng nợ, nhưng kỳ vọng tăng trưởng sẽ tạo nguồn thu bù đắp lại sau này.
- Biện pháp tài trợ: Phát hành tiền hoặc Vay nợ (lưu ý vay nước ngoài tránh chèn lấn vốn trong nước).

Bảng so sánh các quan điểm về cân đối ngân sách:

10.2. THÂM HỤT NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC

10.2.1. Khái niệm “thâm hụt ngân sách nhà nước”

Thâm hụt (Bội chi) xảy ra khi: Tổng Chi > Tổng Thu.
Các thành phần trong ngân sách:
- A: Thu thường xuyên (thuế, phí)
- B: Thu về vốn (bán tài sản)
- D: Chi thường xuyên
- E: Chi đầu tư
- F: Cho vay thuần
- C: Bù đắp thâm hụt (Vay thuần + Viện trợ + Dự trữ)

Công thức xác định thâm hụt:
$\text{Thâm hụt NSNN} = \text{Tổng Chi} - \text{Tổng Thu} = (D + E + F) - (A + B) = C$

Lưu ý cho sinh viên: Mức độ nghiêm trọng không chỉ nhìn vào số tuyệt đối mà phải xét tỷ lệ Thâm hụt/GDP.

10.2.2. Nguyên nhân phát sinh thâm hụt ngân sách nhà nước

Có 2 nhóm nguyên nhân chính cần phân biệt rõ:

1. Thâm hụt chu kỳ (Do tác động của chu kỳ kinh doanh):
- Suy thoái: Thu giảm (do thất nghiệp, lợi nhuận giảm) + Chi tăng (trợ cấp xã hội) -> Thâm hụt tăng.
- Phồn thịnh: Thu tăng + Chi giảm -> Thâm hụt giảm.
=> Mang tính khách quan, tự động.

2. Thâm hụt cơ cấu (Do chính sách tùy biến):
- Do Chính phủ chủ động thay đổi chính sách (thuế suất, định mức chi tiêu, quy mô đầu tư...).
- Ví dụ: Quyết định giảm thuế để kích thích đầu tư hoặc tăng chi cho quốc phòng.
=> Mang tính chủ quan của Chính phủ.

10.2.3. Các biện pháp bù đắp thâm hụt ngân sách nhà nước

- Phát hành thêm tiền (In tiền):
+ Ưu điểm: Nhanh, không phải trả lãi.
+ Nhược điểm: Gây lạm phát cao, đặc biệt nếu không có hàng hóa đối ứng.

- Vay nợ (Trong nước và Nước ngoài):
+ Vay trong nước: An toàn hơn về tỷ giá nhưng có thể gây tăng lãi suất và chèn lấn đầu tư tư nhân.
+ Vay nước ngoài: Bổ sung ngoại tệ nhưng rủi ro tỷ giá và phụ thuộc chính trị.

- Tăng thu (Thuế):
+ Không phải giải pháp cơ bản cho thâm hụt ngắn hạn vì độ trễ và phản ứng tiêu cực từ nền kinh tế (giảm động lực sản xuất).

- Tiết giảm chi tiêu (Đầu tư công và Chi thường xuyên):
+ Giải pháp tình thế quan trọng.
+ Cắt giảm dự án kém hiệu quả, tiết kiệm chi hành chính.
+ Nhược điểm: Dễ vấp phải sự phản đối, ảnh hưởng đến an sinh xã hội.

10.3. NỢ CÔNG

10.3.1. Khái quát chung về nợ công

a) Khái niệm

Nợ công (Public Debt) khác Nợ quốc gia (National Debt):
- Nợ công: Nợ mà Chính phủ chịu trách nhiệm chi trả.
- Nợ quốc gia = Nợ công + Nợ tư nhân (doanh nghiệp, cá nhân vay nước ngoài).

Phạm vi Nợ công tại Việt Nam (Luật Quản lý nợ công 2017):
1. Nợ Chính phủ.
2. Nợ được Chính phủ bảo lãnh (Doanh nghiệp/Ngân hàng chính sách vay, CP bảo lãnh).
3. Nợ chính quyền địa phương.

Lưu ý quan trọng: Nợ của DNNN không đương nhiên là nợ công trừ khi được Chính phủ bảo lãnh.

c) Một số học thuyết về nợ công (Gánh nặng nợ)

Sinh viên cần nắm chắc 4 mô hình sau để giải thích ai là người chịu gánh nặng nợ:

10.3.2. Phân loại nợ công

- Theo kỳ hạn: Ngắn hạn (bù đắp thâm hụt tạm thời), Trung và Dài hạn (đầu tư phát triển).
- Theo nguồn gốc địa lý: Trong nước (ít rủi ro tỷ giá), Nước ngoài (rủi ro tỷ giá, an ninh tiền tệ).
- Theo nghĩa vụ trả nợ: Trực tiếp (CP trả), Bảo lãnh (CP trả thay nếu bên vay vỡ nợ).
- Theo tính chất ưu đãi: ODA, Vay ưu đãi, Vay thương mại (lãi suất thị trường).

10.3.3. Nguyên nhân và tác động của nợ công

a) Nguyên nhân

- Chi tiêu công quá lớn, mất cân đối thu chi.
- Sử dụng nợ công làm công cụ kích cầu (chấp nhận bội chi để tăng trưởng).
- Phân cấp ngân sách chưa tốt (địa phương vay nhưng trông chờ TƯ, hoặc tách rời giữa chi đầu tư và chi thường xuyên vận hành).
- Các yếu tố vĩ mô: Lãi suất tăng, Tỷ giá tăng, Tăng trưởng chậm làm giảm thu.

b) Tác động

Tích cực:
- Tăng nguồn lực đầu tư cơ sở hạ tầng.
- Huy động vốn nhàn rỗi trong dân.
- Tận dụng vốn ODA/vay ưu đãi quốc tế.

Tiêu cực:
- Áp lực trả nợ, rủi ro vỡ nợ.
- Chèn lấn đầu tư tư nhân.
- Áp lực lên chính sách tiền tệ (lạm phát).
- Rủi ro phụ thuộc nước ngoài.