1. Khái niệm cái riêng, cái chung và cái đơn nhất

Nhận thức con người bắt đầu từ các khách thể cụ thể để trừu tượng hóa thành các đặc tính khái quát.

Cái riêng

Phạm trù triết học dùng để chỉ một sự vật, một hiện tượng, một quá trình nhất định trong thế giới khách quan.

Cái chung

Phạm trù triết học dùng để chỉ những mặt, những thuộc tính được lặp lại trong nhiều sự vật, hiện tượng riêng lẻ khác.

Cái đơn nhất chỉ những nét, thuộc tính chỉ tồn tại ở một sự vật và không lặp lại ở bất kỳ sự vật nào khác.

• Ví dụ cái riêng: một cây bưởi cụ thể, một con người xác định.
• Ví dụ cái chung: khả năng quang hợp của thực vật có hoa, cấu tạo sinh học ở người.
• Ví dụ cái đơn nhất: dấu vân tay của một cá nhân, kiến trúc độc bản của một di tích.

Mỗi sự vật cụ thể đều là một chỉnh thể bao hàm cả cái chung lẫn cái đơn nhất.

2. Quan hệ biện chứng giữa cái riêng và cái chung

Chủ nghĩa duy vật biện chứng khẳng định cái riêng và cái chung tồn tại khách quan và liên hệ hữu cơ với nhau.

• Cái chung trong cái riêng: cái chung chỉ tồn tại bên trong cái riêng, bộc lộ thông qua cái riêng → không có cái chung thuần túy đứng ngoài sự vật.
• Cái riêng trong mối liên hệ: cái riêng chỉ tồn tại gắn liền với cái chung → không có cái riêng nào biệt lập tuyệt đối.
• Độ phong phú và sâu sắc: cái riêng phong phú hơn cái chung vì chứa cái đơn nhất; cái chung sâu sắc hơn vì phản ánh bản chất ổn định.
• Sự chuyển hóa: cái đơn nhất biến thành cái chung khi cái mới phát triển; cái chung thoái hóa thành cái đơn nhất khi cái cũ lụi tàn.

Quan hệ chuyển hóa giữa cái đơn nhất và cái chung phản ánh đúng quy luật tiến hóa của tự nhiên và xã hội.

3. Ý nghĩa phương pháp luận

Nguyên lý biện chứng giữa cái riêng và cái chung định hướng cho nghiên cứu khoa học và chỉ đạo thực tiễn.

• Xuất phát từ cái riêng

  Nghiên cứu nhiều sự vật đơn lẻ cụ thể → khái quát thành lý luận và quy luật chung.

• Vận dụng cái chung

  Dựa vào nguyên lý chung để cải tạo cái riêng → điều chỉnh linh hoạt theo từng hoàn cảnh cụ thể.

• Tạo điều kiện chuyển hóa

  Chủ động bồi dưỡng cái đơn nhất tiến bộ thành cái chung → triệt tiêu cái chung tiêu cực đã lỗi thời.

Người học có thể luyện tập dạng bài này tại Trắc Nghiệm Chương 7: Các cặp phạm trù - Triết Học Mác Lênin để củng cố kỹ năng phân tích.

1. Khái niệm và tính chất của mối liên hệ nhân quả

Mối quan hệ nhân quả là dạng liên hệ phổ quát quy định sự vận động và biến đổi không ngừng của vạn vật.

Nguyên nhân

Sự tác động lẫn nhau giữa các mặt trong một sự vật hoặc giữa các sự vật với nhau, gây ra một biến đổi nhất định.

Kết quả

Những biến đổi xuất hiện do tác động lẫn nhau giữa các mặt trong một sự vật hoặc giữa các sự vật gây ra.

Việc nhận diện mối liên hệ đòi hỏi phân biệt rõ nguyên nhân với hai yếu tố phụ trợ đi kèm.

• Nguyên cớ: hiện tượng xuất hiện đồng thời nhưng không sinh ra kết quả → thường dùng làm cớ bên ngoài.
• Điều kiện: hoàn cảnh cho phép nguyên nhân phát huy tác dụng → không tự mình sinh ra kết quả.

Mối liên hệ nhân quả sở hữu ba thuộc tính khách quan không thể tách rời.

• Tính khách quan

  Thuộc tính vốn có của vật chất → tồn tại độc lập với ý muốn và sự hiểu biết của con người.

• Tính phổ biến

  Mọi hiện tượng đều có nguyên nhân sinh ra → không có hiện tượng nào ngẫu nhiên không nguồn gốc.

• Tính tất yếu

  Cùng một nguyên nhân trong điều kiện như nhau → luôn gây ra kết quả giống nhau.

Không đồng nhất quan hệ nối tiếp thời gian thông thường với quan hệ nhân quả có tính sản sinh.

2. Mối quan hệ biện chứng giữa nguyên nhân và kết quả

Tương tác giữa nguyên nhân và kết quả diễn ra đa dạng, phức tạp và mang tính hai chiều liên tục.

1. Nguyên nhân xuất hiện trước
2. Tác động sản sinh biến đổi
3. Kết quả ra đời
4. Tác động ngược lại nguyên nhân

Một hiện tượng trong thực tế chịu sự chi phối của mạng lưới nhiều nguyên nhân phối hợp tác động.

• Nhiều nguyên nhân sinh một kết quả: mất mùa do khô hạn, sâu bệnh và canh tác lạc hậu kết hợp lại.
• Một nguyên nhân sinh nhiều kết quả: chặt phá rừng đầu nguồn gây lũ lụt, xói mòn đất và suy giảm đa dạng sinh học.
• Tác động cùng chiều: các nguyên nhân cộng hưởng → đẩy nhanh tốc độ xuất hiện của kết quả.
• Tác động ngược chiều: các lực cản trở triệt tiêu lẫn nhau → kìm hãm sự ra đời của kết quả.

Ví dụ: kinh tế yếu kém sinh ra dân trí thấp; dân trí thấp tác động ngược lại kìm hãm kinh tế phát triển.

3. Ý nghĩa phương pháp luận

Phân tích đúng nguyên nhân là tiền đề khoa học để giải thích hiện tượng và can thiệp thực tế hiệu quả.

• Truy tìm nguyên nhân thực tế: tìm nguồn gốc trong thế giới vật chất khách quan → không quy kết cho lực lượng siêu nhiên.
• Phân loại nguyên nhân: tách bạch nguyên nhân chủ yếu, thứ yếu, bên trong, bên ngoài → tập trung giải quyết khâu mấu chốt.
• Khai thác kết quả: tận dụng thành quả đã đạt được → thúc đẩy nguyên nhân tích cực phát huy tác dụng ở chu kỳ sau.

Tư duy nhân quả giúp chủ động đón đầu các biến đổi phức tạp trong đời sống kinh tế và xã hội.

1. Khái niệm tất nhiên và ngẫu nhiên

Sự xuất hiện của mỗi hiện tượng có thể do bản chất bên trong hoặc do sự can thiệp ngẫu hợp bên ngoài chi phối.

Tất nhiên

Cái do những nguyên nhân cơ bản bên trong của kết cấu vật chất quyết định và trong những điều kiện nhất định nó phải xảy ra như thế chứ không thể khác được.

Ngẫu nhiên

Cái không do mối liên hệ bản chất, bên trong kết cấu sự vật quyết định mà do các nhân tố bên ngoài, sự kết hợp nhiều hoàn cảnh bên ngoài quy định.

Ví dụ: gieo xúc xắc thì rơi xuống mặt phẳng là tất nhiên, còn mặt số xuất hiện ở mỗi lần gieo là ngẫu nhiên.

Cả hai phạm trù đều có nguyên nhân khách quan; cái tất nhiên thường biểu hiện qua cái chung nhưng không đồng nhất tuyệt đối.

2. Mối quan hệ biện chứng giữa tất nhiên và ngẫu nhiên

Tất nhiên và ngẫu nhiên tồn tại khách quan, thống nhất hữu cơ và thường xuyên tương tác chuyển hóa cho nhau.

Cái tất nhiên vạch đường đi cho mình thông qua vô số cái ngẫu nhiên bổ trợ.

• Thống nhất biện chứng: sự xuất hiện một lãnh tụ kiệt xuất là tất nhiên của lịch sử; nhân vật cụ thể nào đứng ra nhận trọng trách lại mang tính ngẫu nhiên.
• Khả năng chuyển hóa: trao đổi hàng hóa nguyên thủy ban đầu diễn ra ngẫu nhiên; khi năng suất dư thừa thì trao đổi biến thành tất nhiên.

Ranh giới giữa hai phạm trù mang tính tương đối và liên tục biến đổi khi điều kiện lịch sử đổi thay.

3. Ý nghĩa phương pháp luận

Thực tiễn đòi hỏi sự kết hợp chặt chẽ giữa việc nắm bắt xu thế tất yếu và dự phòng biến cố phát sinh.

• Dựa vào cái tất nhiên trong mọi hoạt động thực tiễn để định hướng chiến lược dài hạn.
• Không xem nhẹ cái ngẫu nhiên vì ngẫu nhiên có thể thúc đẩy hoặc cản trở bước tiến của sự vật.
• Xây dựng phương án dự phòng cho các tình huống ngẫu nhiên nhằm giảm thiểu tổn thất bất ngờ.
• Nghiên cứu so sánh nhiều hiện tượng ngẫu nhiên để tìm ra quy luật tất nhiên ẩn sâu bên dưới.

Phương pháp này bảo đảm tính chủ động cao trước các biến động khôn lường của môi trường khách quan.

1. Khái niệm nội dung và hình thức

Mỗi đối tượng vật chất vừa có các yếu tố thành phần vừa có trật tự sắp xếp tương đối ổn định.

Nội dung

Tổng hợp tất cả những mặt, những yếu tố, những quá trình tạo nên sự vật, hiện tượng.

Hình thức

Phương thức tồn tại và phát triển của sự vật, là hệ thống các mối liên hệ tương đối bền vững giữa các yếu tố của sự vật đó.

Triết học Mác - Lênin nhấn mạnh hình thức bên trong, tức cấu trúc liên kết bản chất chứ không thuần túy là diện mạo bên ngoài.

Ví dụ: nội dung cơ thể sống gồm toàn bộ tế bào, cơ quan; hình thức là phương thức liên kết chức năng giữa các cơ quan đó.

2. Mối quan hệ biện chứng giữa nội dung và hình thức

Nội dung và hình thức luôn gắn bó hữu cơ, trong đó nội dung giữ vai trò quyết định sự biến đổi.

• Thống nhất gắn bó: không có nội dung không có hình thức; không có hình thức nào trống rỗng không chứa nội dung.
• Đa dạng biểu hiện: một nội dung có thể thể hiện qua nhiều hình thức; một hình thức có thể chứa đựng nhiều nội dung khác nhau.
• Nội dung quyết định hình thức: nội dung vận động nhanh hơn → buộc hình thức phải thay đổi để thích ứng theo.
• Tác động trở lại của hình thức: hình thức phù hợp sẽ thúc đẩy nội dung phát triển; hình thức lỗi thời sẽ kìm hãm nội dung.

Cơ chế bao cấp kìm hãm sản xuất; chuyển sang kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa giải phóng mạnh mẽ sức sản xuất.

3. Ý nghĩa phương pháp luận

Nguyên lý nội dung và hình thức nhắc nhở việc tránh rơi vào chủ nghĩa hình thức hoặc tuyệt đối hóa nội dung.

• Căn cứ vào nội dung

  Đánh giá và cải tạo sự vật phải dựa vào nội dung trước → không dừng lại ở vỏ bọc hình thức.

• Linh hoạt hình thức

  Chủ động vận dụng đa dạng các phương thức tổ chức → phục vụ hiệu quả nhiệm vụ thực tiễn.

• Kịp thời đổi mới

  Thường xuyên rà soát cấu trúc tổ chức → thay thế hình thức lạc hậu để mở đường cho nội dung phát triển.

Sự hài hòa giữa nội dung và hình thức là điều kiện tiên quyết cho sự vận hành trơn tru của mọi tổ chức.

1. Khái niệm bản chất và hiện tượng

Nhận thức khoa học không thỏa mãn với biểu hiện bề ngoài mà luôn hướng tới nắm bắt quy luật sâu kín bên trong.

Bản chất

Sự tổng hợp tất cả những mặt, những mối liên hệ tất nhiên, tương đối ổn định ở bên trong sự vật, quy định sự vận động và phát triển của sự vật đó.

Hiện tượng

Sự biểu hiện ra bên ngoài của những mặt, những mối liên hệ thuộc bản chất của sự vật trong những điều kiện xác định.

Ví dụ: bản chất quan hệ tư bản và công nhân là bóc lột giá trị thặng dư, biểu hiện bề ngoài là hợp đồng bình đẳng.

Bản chất sâu sắc hơn và quy định hiện tượng; hiện tượng phong phú hơn nhưng thường xuyên biến đổi.

2. Mối quan hệ biện chứng giữa bản chất và hiện tượng

Bản chất và hiện tượng thống nhất trong một thể đối lập biện chứng vừa gắn kết vừa mâu thuẫn.

Bản chất luôn bộc lộ qua hiện tượng, và hiện tượng nào cũng phản ánh bản chất ở mức độ nhất định.

• Sự thống nhất: bản chất thay đổi kéo theo hiện tượng thay đổi; V.I.Lênin khẳng định bản chất hiện ra và hiện tượng mang tính bản chất.
• Tính mâu thuẫn: hiện tượng có thể phản ánh sai lệch, xuyên tạc hoặc bộc lộ dưới dạng giả tạo so với bản chất thực.

Đặc tính mâu thuẫn này là nguyên nhân đòi hỏi con người phải tiến hành nghiên cứu khoa học thực nghiệm chuyên sâu.

3. Ý nghĩa phương pháp luận

Nhận thức đúng bản chất sự vật là cơ sở để hoạch định sách lược hành động chính xác.

• Không dừng ở hiện tượng: phân tích tổng hợp nhiều hiện tượng điển hình → lần tìm vào chiều sâu bản chất bên trong.
• Quá trình nhận thức dài hạn: tiến hành nhận thức từ hiện tượng đến bản chất, từ bản chất nông đến bản chất sâu sắc hơn.
• Dựa vào bản chất trong hành động: phương sách thực tiễn phải căn cứ vào bản chất sự vật → tránh bị đánh lừa bởi hiện tượng giả tạo.

Bài học này có mối quan hệ tương hỗ với chuyên đề nhận thức luận tại Trắc Nghiệm Chương 9 Lý Luận Nhận Thức - Triết Học Mác Lênin.

1. Khái niệm khả năng và hiện thực

Sự vận động biện chứng của vật chất luôn diễn ra quá trình cái chưa có chuyển hóa thành cái đang có.

Hiện thực

Phạm trù triết học chỉ những cái đang tồn tại trên thực tế trong giới tự nhiên, xã hội và tư duy con người.

Khả năng

Phạm trù triết học chỉ cái chưa xuất hiện, chưa tồn tại trên thực tế, nhưng sẽ xuất hiện và trở thành hiện thực khi có điều kiện thích hợp.

Khoa học chia khả năng thành nhiều loại dựa trên nguồn gốc và điều kiện tương tác.

• Các loại khả năng
  • Khả năng tất nhiên và ngẫu nhiên
  • Khả năng gần và xa
  • Khả năng thực tế và trừu tượng

Bản thân khả năng là một dạng tồn tại tiềm ẩn có thực bên trong lòng hiện thực khách quan.

2. Mối quan hệ biện chứng giữa khả năng và hiện thực

Khả năng và hiện thực không cô lập mà luôn nằm trong quá trình chuyển hóa tương hỗ liên tục.

1. Hiện thực tiềm ẩn

   Hiện thực chứa đựng các mầm mống khả năng khách quan.

2. Nảy sinh khả năng

   Điều kiện biến đổi làm nảy sinh thêm nhiều khả năng mới.

3. Chuyển hóa hiện thực

   Hội tụ đủ điều kiện biến khả năng thành hiện thực mới.

4. Tái sinh khả năng

   Hiện thực mới tiếp tục làm nảy sinh những khả năng tiếp theo.

Trong cùng một điều kiện cụ thể, một sự vật có thể cùng lúc tiềm ẩn nhiều khả năng khác nhau.

• Tồn tại song song: một nền kinh tế có thể vừa có khả năng bứt phá phát triển, vừa tiềm ẩn nguy cơ suy thoái.
• Vai trò nhân tố chủ quan: trong xã hội, hoạt động có ý thức của con người quyết định việc biến khả năng có lợi thành hiện thực.
• Tạo lập điều kiện: con người chủ động tạo môi trường xúc tác thúc đẩy khả năng tốt, đồng thời hạn chế khả năng tiêu cực.

Khả năng chỉ chuyển hóa thành hiện thực xã hội khi có sự kết hợp đầy đủ giữa điều kiện khách quan và nỗ lực chủ quan của con người.

Hiểu rõ quy luật này giúp tránh thái độ thụ động, trông chờ may rủi trong công tác tổ chức thực tiễn.

3. Ý nghĩa phương pháp luận

Vận dụng cặp phạm trù khả năng và hiện thực giúp xác định phương hướng hoạt động đúng đắn và chủ động.

• Hoạch định chủ trương, đường lối phải căn cứ vững chắc vào hiện thực đang có.
• Tính toán toàn diện các phương án khả năng để xây dựng kế hoạch ứng phó chủ động.
• Phát huy tối đa tính năng động sáng tạo của nhân tố con người trong việc biến thời cơ thành hiện thực.
• Tránh hai thái cực sai lầm: tư tưởng duy ý chí nóng vội hoặc bảo thủ buông xuôi trước hoàn cảnh.

Nội dung này hoàn thiện bức tranh phương pháp luận triết học, kế thừa trực tiếp từ bài học Trắc Nghiệm Ôn tập Chương 6 - Triết Học Mác - Lênin.