Tóm tắt chương 9 - Lý luận chung Nhà nước và Pháp luật

9.1. Thực hiện pháp luật

9.1.1. Khái niệm

Thực hiện pháp luật là một quá trình hoạt động có mục đích, làm cho những quy định của pháp luật đi vào đời sống, trở thành những hành vi thực tế hợp pháp của các chủ thể.

Bản chất của hành vi thực hiện pháp luật là hành vi hợp pháp (không trái, không vượt quá quy định, phù hợp với pháp luật). Hành vi này được thực hiện thông qua hành động hoặc không hành động.

Động cơ thực hiện pháp luật có thể xuất phát từ:

- Ý chí của chủ thể (thấy cần thiết, đảm bảo lợi ích của mình hoặc người khác).
- Ý chí của Nhà nước (do bị áp dụng biện pháp cưỡng chế hoặc do sợ bị cưỡng chế).
- Ảnh hưởng từ xung quanh (thấy người khác làm thì làm theo).

Dù lý do là gì, về bản chất chúng đều là quá trình đưa các quy định pháp luật của Nhà nước đi vào đời sống.

9.1.2. Các hình thức thực hiện pháp luật

Căn cứ vào tính chất của hoạt động, có 4 hình thức thực hiện pháp luật. Dưới đây là bảng so sánh tổng quan để dễ phân biệt:

9.1.2.1. Tuân theo pháp luật (tuân thủ pháp luật)

Là hình thức các chủ thể pháp luật kiềm chế, không tiến hành những hoạt động mà pháp luật cấm.

Đặc điểm: Đây là hình thức xử sự thụ động (không hành động). Nó phải gắn liền với ý chí và lý trí (biết đó là hành vi bị cấm và chủ động không làm) thì mới được coi là thực hiện pháp luật. Hình thức này liên quan đến các quy phạm cấm đoán (ví dụ trong Luật hình sự, Luật hành chính).

9.1.2.2. Thi hành (chấp hành) pháp luật

Là hình thức chủ thể thực hiện nghĩa vụ pháp lý của mình bằng những hoạt động tích cực (làm điều pháp luật yêu cầu, bắt buộc làm).

Đặc điểm: Đây là hình thức xử sự chủ động (hành động), có thể là tự giác hoặc bị bắt buộc. Khác với tuân thủ, chủ thể thi hành pháp luật thường có một tư cách pháp lý đặc thù (ví dụ: là cha mẹ, là người ký hợp đồng, là công dân nam đủ tuổi) chứ không phải tư cách công dân nói chung.

9.1.2.3. Sử dụng pháp luật

Là hình thức các chủ thể thực hiện quyền chủ thể của mình (thực hiện những hành vi mà pháp luật cho phép).

Đặc điểm: Khác với hai hình thức trên (mang tính bắt buộc), ở hình thức này, chủ thể có quyền lựa chọn thực hiện hay không thực hiện hành vi mà Nhà nước cho phép, tùy vào nhu cầu và lợi ích của mình. Đây là hình thức xử sự chủ động và tự do.

Lưu ý: Cần phân biệt Sử dụng pháp luật (hành vi hợp pháp, được cho phép) với "Lợi dụng kẽ hở của pháp luật". Lợi dụng kẽ hở là hành vi nhằm đạt lợi ích không chính đáng, thực hiện do pháp luật chưa kịp ra quy định cấm. Đây không phải là sử dụng pháp luật.

9.1.2.4. Áp dụng pháp luật

Là hình thức thực hiện pháp luật trong đó Nhà nước (thông qua các cơ quan có thẩm quyền hoặc nhà chức trách) tổ chức cho các chủ thể thực hiện những quy định của pháp luật, hoặc tự mình căn cứ vào pháp luật để tạo ra các quyết định làm phát sinh, thay đổi, đình chỉ hoặc chấm dứt các quan hệ pháp luật cụ thể.

Đặc điểm nổi bật: Luôn có sự tham gia của Nhà nước (chủ thể có thẩm quyền). Các hình thức khác chủ thể thường có thể tự mình thực hiện một cách độc lập.

*) Một số đặc điểm của áp dụng pháp luật:

- Mang tính tổ chức, quyền lực Nhà nước: Chỉ do cơ quan, nhà chức trách có thẩm quyền tiến hành; thường mang ý chí đơn phương (không phụ thuộc ý chí người bị áp dụng); quyết định (văn bản áp dụng pháp luật) có tính bắt buộc và được bảo đảm bằng cưỡng chế Nhà nước.
- Tuân theo thủ tục chặt chẽ: Phải theo trình tự, thủ tục do pháp luật quy định (ví dụ: pháp luật tố tụng).
- Điều chỉnh cá biệt, cụ thể: Áp dụng mệnh lệnh chung (quy phạm pháp luật) vào một trường hợp, một đối tượng cụ thể, xác định.
- Đòi hỏi tính sáng tạo: Người áp dụng phải nghiên cứu vụ việc, lựa chọn quy phạm, và có thể phải vận dụng sáng tạo (áp dụng pháp luật tương tự) nếu luật quy định chưa rõ hoặc chưa có.

*) Những trường hợp cần áp dụng pháp luật:

- Khi cần áp dụng các biện pháp cưỡng chế Nhà nước hoặc áp dụng các chế tài pháp luật đối với những chủ thể có hành vi vi phạm pháp luật.
- Khi quyền và nghĩa vụ pháp lý của chủ thể không mặc nhiên phát sinh, thay đổi, chấm dứt nếu thiếu sự can thiệp của Nhà nước (ví dụ: cấp giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh, quyết định tuyển dụng công chức, Tòa án ra phán quyết ly hôn).
- Khi xảy ra tranh chấp về quyền hoặc nghĩa vụ pháp lý giữa các bên mà các bên đó không tự giải quyết được (ví dụ: Tòa án giải quyết tranh chấp hợp đồng).
- Khi Nhà nước thấy cần thiết phải tham gia để kiểm tra, giám sát hoặc xác nhận sự tồn tại hay không tồn tại của một số sự việc, sự kiện thực tế (ví dụ: công chứng di chúc, chứng thực hợp đồng thế chấp).

9.2. Giải thích pháp luật

9.2.1. Khái niệm

Giải thích pháp luật là hoạt động làm sáng tỏ nội dung, tư tưởng, ý nghĩa của quy phạm pháp luật.

Mục đích: Đảm bảo pháp luật được nhận thức và thực hiện đúng đắn, thống nhất trên phạm vi cả nước. Hoạt động này cần thiết do thực tế các văn bản quy phạm pháp luật có thể bị trùng lập, mâu thuẫn hoặc diễn đạt không rõ ràng, gây khó khăn khi áp dụng.

9.2.2. Các hình thức giải thích pháp luật

Có hai hình thức giải thích chính là giải thích chính thức và không chính thức.

9.2.3. Các phương pháp giải thích pháp luật

- Giải thích theo văn phạm: Phân tích cấu trúc ngữ pháp, ngữ nghĩa, từ ngữ và ngữ cảnh sử dụng của từ trong điều luật để xác định ý nghĩa. Có thể là giải thích nguyên văn (hiểu theo nghĩa thông thường), giải thích mở rộng (hiểu nghĩa rộng hơn lời văn) hoặc giải thích hạn chế (hiểu nghĩa hẹp hơn lời văn).

- Giải thích hệ thống: Đặt quy phạm cần giải thích trong mối quan hệ với các quy phạm khác trong cùng một văn bản hoặc trong toàn bộ hệ thống pháp luật để đảm bảo tính nhất quán, tránh mâu thuẫn.

- Giải thích logic: Sử dụng các quy luật của logic hình thức để suy luận, bổ sung ý nghĩa khi lời văn của quy phạm chưa diễn đạt đầy đủ ý chí của nhà nước.

- Giải thích theo chính trị, lịch sử: Căn cứ vào bối cảnh chính trị, lịch sử, kinh tế - xã hội tại thời điểm ban hành quy phạm để tìm ra ý chí thực sự của nhà làm luật khi xây dựng quy phạm đó.