Tóm tắt chương 8 - Lý luận chung Nhà nước và Pháp luật

8.1. Khái niệm, đặc điểm của quan hệ pháp luật

8.1.1. Khái niệm quan hệ pháp luật

Quan hệ pháp luật (QHPL) là quan hệ xã hội (QHXH) được quy phạm pháp luật (QPPL) điều chỉnh.

Để QHPL xuất hiện, cần phải có đủ 02 điều kiện: 
- Có quy phạm pháp luật điều chỉnh. 
- Có sự kiện pháp lý (SKPL) xảy ra.

Việc ban hành QPPL chỉ là cơ sở, tiền đề cho sự xuất hiện của QHPL, chứ không mặc nhiên sinh ra ngay QHPL đó. QHPL chỉ xuất hiện khi có một tình huống/sự kiện cụ thể (SKPL) xảy ra trong thực tế, gắn với một chủ thể cụ thể.

Bảng so sánh: Quan hệ pháp luật và Quan hệ xã hội

8.1.2. Đặc điểm của quan hệ pháp luật

QHPL có 05 đặc điểm cơ bản:

1. Xuất hiện trên cơ sở quy phạm pháp luật (QPPL): 
Không có QPPL thì không có QHPL. QPPL xác định trước điều kiện xuất hiện QHPL, chủ thể tham gia, và quyền/nghĩa vụ pháp lý của họ.

2. Là quan hệ mang tính ý chí: 
- Thể hiện ý chí của Nhà nước: Vì QHPL phát sinh từ QPPL (thể hiện ý chí Nhà nước). Rõ nhất trong luật hình sự, hành chính. 
- Thể hiện ý chí của các chủ thể tham gia: Các bên dựa vào quy định pháp luật để thể hiện ý chí (hành vi) của mình làm phát sinh, thay đổi, chấm dứt QHPL. Rõ nhất trong luật dân sự (hợp đồng), hôn nhân gia đình, lao động.

3. Các chủ thể tham gia mang những quyền chủ thể và nghĩa vụ pháp lý: 
Đây chính là "nội dung của quan hệ pháp luật". Quyền và nghĩa vụ có mối quan hệ biện chứng: quyền của chủ thể này tương ứng với nghĩa vụ của chủ thể kia.

4. Quan hệ pháp luật mang tính xác định cụ thể: 
- Xác định về chủ thể: Luôn là cá nhân, tổ chức cụ thể (ví dụ: Công ty A và Công ty B), không phải chủ thể chung chung ("người điều khiển phương tiện"). 
- Xác định về nội dung: Các quyền và nghĩa vụ pháp lý là cụ thể, gắn liền với các chủ thể cụ thể đó. 
- Xác định về khách thể: Cái mà chủ thể hướng tới (tài sản, sức lao động...) là xác định. 
- Xác định về sự kiện pháp lý: QHPL chỉ phát sinh, thay đổi, chấm dứt khi có một sự kiện pháp lý xác định xảy ra.

5. Sự thực hiện quan hệ pháp luật được đảm bảo bằng sự cưỡng chế của Nhà nước: 
Đây là đặc điểm đặc trưng. Nhà nước quy định các biện pháp cưỡng chế (chế tài) để đảm bảo các chủ thể thực hiện đúng quyền và nghĩa vụ của mình, và xử lý các hành vi vi phạm.

8.2. Cơ cấu của quan hệ pháp luật

Cơ cấu của QHPL bao gồm 03 bộ phận cấu thành:

- Chủ thể của quan hệ pháp luật. 
- Nội dung của quan hệ pháp luật. 
- Khách thể của quan hệ pháp luật.

8.2.1. Chủ thể của quan hệ pháp luật

8.2.1.1. Khái niệm chủ thể của quan hệ pháp luật

Chủ thể của QHPL là những cá nhân hay tổ chức có năng lực chủ thể tham gia vào các QHPL cụ thể, có những quyền và nghĩa vụ pháp lý cụ thể.

Chú ý: Phân biệt "Chủ thể pháp luật" và "Chủ thể của quan hệ pháp luật" 
- Chủ thể pháp luật (Legal Subject): Là khái niệm chung, chỉ bất kỳ ai (cá nhân, tổ chức) có khả năng trở thành chủ thể QHPL theo quy định của pháp luật (ví dụ: "công dân", "doanh nghiệp"). 
- Chủ thể của quan hệ pháp luật (Subject of Legal Relationship): Là chủ thể pháp luật nhưng đã tham gia vào một QHPL cụ thể (ví dụ: "Ông Nguyễn Văn A" trong quan hệ mua bán nhà với "Bà Trần Thị B").

Điều kiện để trở thành chủ thể của QHPL là phải có năng lực chủ thể.

Năng lực chủ thể = Năng lực pháp luật + Năng lực hành vi.

Bảng so sánh: Năng lực pháp luật và Năng lực hành vi

8.2.1.2. Các loại chủ thể của quan hệ pháp luật

*) Cá nhân

Bao gồm: công dân, người nước ngoài, người không quốc tịch.

- Công dân: 
+ Năng lực pháp luật (NLPL): Xuất hiện từ khi sinh ra, chấm dứt khi chết. 
+ Năng lực hành vi (NLHV): Xuất hiện khi đạt độ tuổi và khả năng nhận thức nhất định. NLHV trong các lĩnh vực là khác nhau (ví dụ: tuổi kết hôn nam đủ 20, nữ đủ 18; tuổi lao động đủ 15...). 
+ Phân loại NLHV dân sự (theo BLDS 2015): 
1. Người có NLHV dân sự đầy đủ: Từ đủ 18 tuổi trở lên (và trí lực bình thường). 
2. Người có NLHV dân sự không đầy đủ: Từ đủ 6 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi (giao dịch cần người đại diện đồng ý, trừ các giao dịch nhỏ, phù hợp lứa tuổi). 
3. Người không có NLHV dân sự: Người chưa đủ 6 tuổi (mọi giao dịch do người đại diện thực hiện). 
4. Người mất NLHV dân sự: Người bị bệnh tâm thần/bệnh khác không thể nhận thức, làm chủ hành vi (phải có quyết định của Tòa án). 
5. Người bị hạn chế NLHV dân sự: Người nghiện ma túy/chất kích thích khác dẫn đến phá tán tài sản (phải có quyết định của Tòa án).

- Người nước ngoài và người không quốc tịch: 
Cũng phải có năng lực chủ thể. Tuy nhiên, Nhà nước có thể hạn chế năng lực chủ thể của họ trong một số lĩnh vực vì lợi ích quốc gia (ví dụ: các quyền chính trị như bầu cử, ứng cử; nghĩa vụ quân sự...).

*) Tổ chức

Bao gồm nhiều loại: tổ chức chính trị, kinh tế, xã hội, Nhà nước...

- NLPL và NLHV của tổ chức xuất hiện đồng thời khi tổ chức được thành lập hợp pháp và chấm dứt khi tổ chức chấm dứt (giải thể, phá sản). 
- Tổ chức thực hiện NLHV thông qua người đại diện hợp pháp.

- Pháp nhân: 
Pháp nhân là một loại tổ chức, nhưng không phải mọi tổ chức đều là pháp nhân. Để được công nhận là pháp nhân, một tổ chức phải có đủ 04 điều kiện: 
1. Được thành lập hợp pháp (cơ quan có thẩm quyền thành lập, cho phép, đăng ký...). 
2. Có cơ cấu tổ chức chặt chẽ (có cơ quan lãnh đạo/điều hành). 
3. Có tài sản độc lập (độc lập với tài sản của cá nhân, tổ chức khác và thành viên của mình; tự chịu trách nhiệm bằng tài sản đó). 
4. Nhân danh mình tham gia các quan hệ pháp luật một cách độc lập (tự chịu trách nhiệm về hoạt động của mình).

Lưu ý: Pháp nhân không thể là chủ thể của mọi QHPL (ví dụ: quan hệ hôn nhân gia đình). Theo pháp luật Việt Nam, pháp nhân cũng không phải là chủ thể của quan hệ pháp luật hình sự (trừ một số ngoại lệ về trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại đối với một số tội danh nhất định, theo BLHS 2015 sửa đổi).

8.2.2. Nội dung của quan hệ pháp luật

Nội dung của QHPL là tổng thể các quyền chủ thể và nghĩa vụ pháp lý của chủ thể trong quan hệ pháp luật đó.

8.2.2.1. Quyền chủ thể

Là khả năng xử sự của chủ thể theo cách thức nhất định được pháp luật cho phép và được bảo vệ bằng sự cưỡng chế của Nhà nước.

Quyền chủ thể bao gồm 03 khả năng: 
1. Khả năng được hành động: Chủ thể được tự mình thực hiện các hành vi trong khuôn khổ pháp luật (ví dụ: công dân có quyền khiếu nại). 
2. Khả năng yêu cầu chủ thể bên kia: Yêu cầu chủ thể cùng tham gia QHPL phải thực hiện nghĩa vụ của họ (ví dụ: bên cho vay yêu cầu bên vay trả tiền đúng hạn). 
3. Khả năng yêu cầu cơ quan Nhà nước: Yêu cầu cơ quan Nhà nước có thẩm quyền bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình (bằng cách áp dụng biện pháp cưỡng chế) khi bị vi phạm (ví dụ: kiện ra Tòa án).

Lưu ý: Quyền chủ thể chỉ là "khả năng", chủ thể có thể lựa chọn thực hiện hoặc không thực hiện quyền đó.

8.2.2.2. Nghĩa vụ pháp lý của chủ thể

Là cách xử sự bắt buộc mà Nhà nước yêu cầu chủ thể phải tiến hành nhằm đáp ứng việc thực hiện quyền của chủ thể khác.

Nghĩa vụ pháp lý có 03 đặc điểm: 
1. Là sự bắt buộc phải xử sự: 
- Xử sự chủ động (hành động): Phải làm một việc gì đó (ví dụ: nộp thuế, thực hiện nghĩa vụ quân sự). 
- Xử sự thụ động (không hành động): Phải kiềm chế, không làm một việc gì đó (ví dụ: không được tàng trữ ma túy, không được vượt đèn đỏ). 
2. Nhằm đáp ứng quyền của chủ thể khác: Nghĩa vụ của bên này tương ứng với quyền của bên kia trong cùng một QHPL. 
3. Được Nhà nước đảm bảo thực hiện bằng cưỡng chế: Nếu chủ thể không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ, họ sẽ phải chịu trách nhiệm pháp lý (bị áp dụng các biện pháp cưỡng chế).

8.2.3. Khách thể của quan hệ pháp luật

Khách thể của QHPL là những lợi ích vật chất (như tài sản), giá trị tinh thần (như danh dự, nhân phẩm, uy tín) hoặc lợi ích khác (lợi ích chính trị) mà hành vi của các chủ thể trong QHPL hướng tới để tác động.

Khách thể chính là cái thúc đẩy, là động lực để chủ thể tham gia vào quan hệ pháp luật.

Chú ý: Phân biệt "Khách thể của QHPL" và "Đối tượng điều chỉnh của ngành luật" 
- Đối tượng điều chỉnh: Là các quan hệ xã hội mà một ngành luật tác động đến (ví dụ: đối tượng điều chỉnh của Luật Dân sự là quan hệ tài sản và quan hệ nhân thân). 
- Khách thể của QHPL: Là lợi ích/giá trị cụ thể mà các chủ thể hướng tới bên trong quan hệ xã hội đó (ví dụ: trong quan hệ mua bán nhà, khách thể là "quyền sở hữu ngôi nhà" hoặc "chính ngôi nhà đó" tùy theo quan điểm).

8.3. Sự kiện pháp lý

8.3.1. Khái niệm sự kiện pháp lý

Sự kiện pháp lý (SKPL) là các sự kiện xảy ra trong thực tế (sự kiện thực tế) mà sự tồn tại của nó được pháp luật gắn liền với sự phát sinh, thay đổi hay chấm dứt các quan hệ pháp luật.

Lưu ý: Một sự kiện thực tế (ví dụ: trời mưa) chỉ trở thành sự kiện pháp lý khi QPPL quy định nó là căn cứ làm phát sinh, thay đổi, chấm dứt QHPL (ví dụ: trời mưa bão làm cây đổ gây thiệt hại -> phát sinh quan hệ bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng).

8.3.2. Phân loại sự kiện pháp lý

8.3.2.1. Căn cứ vào tiêu chuẩn ý chí

Dựa vào việc sự kiện có phụ thuộc vào ý chí của con người hay không, SKPL được chia thành 2 loại:

- Sự biến: 
Là những sự kiện tự nhiên, xảy ra không phụ thuộc vào ý chí chủ quan của con người. 
Ví dụ: Thiên tai (bão, lũ), dịch bệnh, chiến tranh, sự kiện sinh, tử, sự luân chuyển thời gian (đến hạn, hết thời hiệu)...

- Hành vi: 
Là những sự kiện xảy ra theo ý chí của con người (xử sự có ý chí). Đây là loại SKPL phổ biến nhất. 
Hành vi có thể biểu hiện dưới 2 dạng: 
+ Hành động: Xử sự chủ động (ký hợp đồng, kết hôn, giết người, nộp thuế). 
+ Không hành động: Xử sự thụ động (im lặng, bỏ mặc, không cứu giúp người...). 

Hành vi lại được chia thành 2 nhóm: 
1. Hành vi hợp pháp: Phù hợp với quy định của pháp luật (ví dụ: ký hợp đồng, đăng ký kết hôn). 
2. Hành vi bất hợp pháp (Vi phạm pháp luật): Không phù hợp, trái với quy định của pháp luật (ví dụ: trộm cắp, vi phạm giao thông, không thực hiện nghĩa vụ hợp đồng). Các hành vi này thường làm phát sinh QHPL về trách nhiệm pháp lý.

8.3.2.2. Căn cứ vào tiêu chuẩn hậu quả của sự kiện pháp lý

Dựa vào kết quả mà SKPL mang lại, SKPL được chia thành 3 loại:

- Sự kiện pháp lý làm phát sinh quan hệ pháp luật: 
Là sự kiện mà khi nó xảy ra sẽ làm nảy sinh quyền và nghĩa vụ giữa các chủ thể. 
Ví dụ: Ký kết hợp đồng lao động (làm phát sinh QHPL lao động); đăng ký kết hôn (làm phát sinh QHPL hôn nhân).

- Sự kiện pháp lý làm thay đổi quan hệ pháp luật: 
Là sự kiện làm thay đổi nội dung (quyền và nghĩa vụ) của QHPL đang tồn tại. 
Ví dụ: Giám đốc ra quyết định nâng lương (thay đổi QHPL lao động về tiền lương); hai bên ký phụ lục hợp đồng (thay đổi QHPL hợp đồng).

- Sự kiện pháp lý làm chấm dứt quan hệ pháp luật: 
Là sự kiện mà khi nó xảy ra sẽ làm chấm dứt quyền và nghĩa vụ của các bên. 
Ví dụ: Người lao động chết (chấm dứt QHPL lao động); hai bên hoàn thành nghĩa vụ trong hợp đồng (chấm dứt QHPL hợp đồng); ly hôn (chấm dứt QHPL hôn nhân).

Lưu ý: Một sự kiện pháp lý có thể đồng thời dẫn đến nhiều hậu quả khác nhau. Ví dụ: Sự kiện "chết" của một người (sự biến) vừa làm chấm dứt QHPL lao động, QHPL hôn nhân của người đó, đồng thời làm phát sinh QHPL thừa kế.