Tóm tắt kiến thức chương 8 - Lý thuyết tài chính tiền tệ NEU

8.1. Bảng cân đối tài sản của ngân hàng thương mại (NHTM)

Bảng cân đối tài sản liệt kê tài sản và nguồn vốn tại một thời điểm: $Tài\ sản = Nợ + Vốn$.

8.1.1. Nguồn vốn

- Tiền gửi giao dịch (tiền gửi có thể phát séc): tài khoản không lãi (tiền gửi không kỳ hạn), tài khoản NOW có lãi.
- Tiền gửi này là nợ của ngân hàng vì người gửi có thể rút bất kỳ lúc nào.
- Chi phí thấp nhất do mục đích chủ yếu là thanh toán.
- Chi phí gồm trả lãi, phí quản lý tài khoản, marketing.

- Tiền gửi phi giao dịch: tài khoản tiết kiệm và tiền gửi có kỳ hạn (CD - giấy chứng nhận tiền gửi).
- Thường có lãi suất cao hơn tiền gửi giao dịch.
- Tiền gửi kỳ hạn có thể bán lại trên thị trường thứ cấp.

- Vốn vay: vay từ Ngân hàng Trung ương, NHTM khác, công ty mẹ, doanh nghiệp.

- Vốn tự có: vốn cổ phần và lợi nhuận giữ lại, thể hiện phần tài sản của ngân hàng thuộc quyền sở hữu.

 

8.1.2. Tài sản

- Tiền dự trữ: gồm tiền dự trữ bắt buộc (theo tỷ lệ do NHTƯ quy định) và tiền mặt dự trữ thanh toán.
- Tiền mặt trong quá trình thu: séc và chứng từ thanh toán chưa đến ngân hàng.
- Tiền gửi ở các ngân hàng khác: dùng cho thanh toán, giao dịch ngoại tệ.
- Chứng khoán: gồm chứng khoán chính phủ (loại lỏng nhất), chứng khoán địa phương, và chứng khoán khác.
- Tiền cho vay: nguồn lợi chính của NHTM, có rủi ro vỡ nợ và kém lỏng hơn.
- Tài sản khác: tài sản cố định như trụ sở, máy móc.

 

8.2. Hoạt động cơ bản của NHTM

- Ngân hàng chuyển đổi tài sản từ tiền gửi thanh khoản thấp lợi tức sang tài sản có lợi tức cao hơn như cho vay.
- Ví dụ: khi khách hàng mở tài khoản séc 100 triệu, ngân hàng giữ tiền dự trữ bắt buộc (ví dụ 10%) và dùng phần còn lại để cho vay.
- Ngân hàng kinh doanh theo kiểu "vay ngắn hạn, cho vay dài hạn".

 

8.3. Nguyên lý quản lý tài sản và nguồn vốn

8.3.1. Quản lý tiền dự trữ và dòng tiền rút ra

- Ngân hàng cần giữ đủ tiền dự trữ để thanh toán khi người gửi rút tiền.
- Dự trữ quá mức là khoản bảo hiểm giảm chi phí khi có rút tiền.
- Khi có rút tiền, ngân hàng có thể:
  - Sử dụng tiền cho vay đến hạn thu lại
  - Bán chứng khoán
  - Vay từ NHTW hoặc các ngân hàng khác
- Nếu không đủ dự trữ hoặc vốn tự có, ngân hàng có thể bị vỡ nợ.

 

8.3.2. Quản lý tài sản

- Tìm khách hàng cho vay có khả năng trả nợ tốt.
- Mua chứng khoán có lợi tức cao và rủi ro thấp.
- Đa dạng hóa tài sản để giảm rủi ro (không "đặt quá nhiều trứng vào một giỏ").
- Cân bằng giữa tính lỏng (tiền mặt, chứng khoán lỏng) và lợi tức (cho vay dài hạn).

 

8.3.3. Quản lý nguồn vốn

- Trước 1960, nguồn vốn chủ yếu là tiền gửi không trả lãi, không cần cạnh tranh.
- Sau 1960, phát triển thị trường cho vay ngắn hạn, CD bán lại được giúp nguồn vốn linh hoạt hơn.
- Ngân hàng có thể vay vốn từ thị trường để quản lý tốt hơn dòng tiền và lợi nhuận.

 

8.3.4. Nguyên tắc quản lý tiền cho vay

- Sàng lọc khách hàng: lựa chọn khách có rủi ro thấp thông qua phân tích, thẩm định.
- Giám sát sau vay: hợp đồng vay quy định hạn chế rủi ro, ngân hàng có thể cưỡng chế.
- Quan hệ khách hàng lâu dài: giúp giảm chi phí sàng lọc, giám sát, khách được vay lãi suất thấp hơn.
- Thế chấp tài sản và số dư bù: tài sản thế chấp giảm tổn thất, số dư bù giúp giám sát rủi ro đạo đức.
- Hạn chế tín dụng: từ chối hoặc hạn chế cho vay khi rủi ro cao.
- Vốn ngân hàng và tính tương hợp: vốn tự có lớn giúp ngân hàng và người gửi tiền lợi ích tương hợp, giảm rủi ro đạo đức.
- Đa dạng hóa danh mục cho vay giảm rủi ro, chính phủ quy định nhằm bảo vệ người gửi tiền.

 

8.3.5. Quản lý rủi ro lãi suất

- Rủi ro lãi suất: khi lãi suất biến động, ảnh hưởng đến lợi nhuận ngân hàng do chênh lệch nhạy cảm giữa tài sản và nguồn vốn.
- Ví dụ:
  - Tài sản nhạy cảm với lãi suất: cho vay, chứng khoán ngắn hạn
  - Nguồn vốn nhạy cảm: CD, tiền gửi ký thác
- Nếu nguồn vốn nhạy cảm lớn hơn tài sản nhạy cảm, lãi suất tăng làm lợi nhuận giảm.

- Phân tích khoảng cách (gap): $Gap = \text{Tổng nguồn vốn nhạy cảm} - \text{Tổng tài sản nhạy cảm}$
- Thay đổi lợi nhuận = Gap × Thay đổi lãi suất
- Có thể phân tích theo mảng mãn hạn (maturity buckets) hoặc phân tích khoảng cách chuẩn hóa.

- Phân tích khoảng thời gian tồn tại (Duration): đo thời gian trung bình của dòng tiền thanh toán.
- Thay đổi % giá trị thị trường ≈ (Thay đổi % lãi suất) × (Khoảng thời gian tồn tại)
- So sánh duration tài sản và duration nguồn vốn để đánh giá rủi ro lãi suất.

- Chiến lược quản lý rủi ro lãi suất:
  - Điều chỉnh cấu trúc bảng cân đối: thu ngắn duration tài sản hoặc kéo dài duration nguồn vốn.
  - Đổi chéo lãi suất (Interest rate swap): trao đổi dòng tiền với bên khác để giảm rủi ro mà không phải thay đổi bảng cân đối.
  - Sử dụng công cụ tài chính trên thị trường kỳ hạn và quyền chọn.

 

8.4. Hoạt động ngoài bảng cân đối tài sản

- Kinh doanh ngoại hối, mua bán món vay, bảo lãnh, dịch vụ khách hàng.
- Tác động đến lợi nhuận nhưng không thể hiện trên bảng cân đối.
 

Bảng so sánh các loại nguồn vốn và tài sản chính của NHTM

Lưu ý thường bị nhầm lẫn

- Tiền gửi giao dịch không phải là nguồn vốn sinh lời, mà chủ yếu để phục vụ thanh toán.
- Dự trữ bắt buộc là quy định bắt buộc, không phải là dự trữ tự nguyện hay quá mức.
- Tiền cho vay có rủi ro vỡ nợ cao, ngân hàng phải quản lý rất chặt qua sàng lọc và giám sát.
- Vốn tự có không chỉ là vốn mà còn là công cụ để ngân hàng và người gửi tiền cùng có lợi (tương hợp ý muốn).
- Rủi ro lãi suất phụ thuộc vào cấu trúc tài sản và nguồn vốn, không phải lúc nào tăng lãi suất cũng có lợi.
- Đa dạng hóa tài sản và nguồn vốn là nguyên tắc quan trọng giảm rủi ro nhưng không đồng nghĩa với không tập trung chuyên môn.