Tóm tắt ôn tập kiến thức chương 8 - Tài chính công (UEB)

8.1. TÁC ĐỘNG CỦA THUẾ TRONG MỚI CÂN BẰNG CỤC BỘ

8.1.1. Tác động của thuế trong điều kiện thị trường cạnh tranh

Thị trường cạnh tranh là nơi giá cả và sản lượng được quyết định bởi tổng cung và tổng cầu. Tại điểm cân bằng $E_0$, thu nhập biên của nhà sản xuất bằng chi phí biên. Thuế sẽ phá vỡ điểm cân bằng này.

8.1.1.1. Tác động của thuế đánh vào sản phẩm, dịch vụ

Cơ chế tác động:
+ Về danh nghĩa: Thuế tiêu dùng thường do người tiêu dùng chịu, người nộp thuế chỉ thu hộ.
+ Về thực tế: Thuế làm thay đổi giá cả và sản lượng, gánh nặng được chia sẻ.
+ Khi đánh thuế mức $T$ trên mỗi sản phẩm: Đường cung (S) sẽ dịch chuyển lên trên một đoạn bằng $T$ thành (S').
+ Điểm cân bằng mới $E_1$ có giá $P_1$ (cao hơn giá cũ $P_0$) và sản lượng $Q_1$ (thấp hơn sản lượng cũ $Q_0$).
+ Thu nhập thực nhận của người bán: $P_{nhan} = P_1 - T$.
+ Sự chia sẻ gánh nặng thuế: Đoạn chênh lệch $P_1 - P_0$ là phần người mua chịu. Đoạn chênh lệch $P_0 - (P_1 - T)$ là phần người bán chịu.

Quy luật phân chia gánh nặng thuế (Nguyên tắc Co giãn):
Mức độ gánh chịu thuế phụ thuộc vào độ co giãn của Cung và Cầu.

Bảng tổng hợp tác động của độ co giãn đến gánh nặng thuế:

Lưu ý quan trọng cho sinh viên:
Sinh viên thường nhầm lẫn rằng "Ai nộp tiền cho nhà nước thì người đó chịu thuế". Thực tế, gánh nặng thuế (Tax Incidence) được quyết định bởi thị trường (độ co giãn), không phụ thuộc vào việc luật quy định ai là người nộp thuế.

8.1.1.2. Tác động của thuế đánh vào thị trường các yếu tố sản xuất

Thị trường yếu tố sản xuất bao gồm Vốn (K) và Lao động (L). Nguyên lý tác động tương tự như thị trường hàng hóa:

+ Khi đánh thuế vào tiền lương (thu từ chủ doanh nghiệp): Đường cầu lao động dịch chuyển xuống dưới một đoạn bằng thuế $T$.
+ Điểm cân bằng mới có mức lương thấp hơn và số lượng lao động ít hơn.
+ Gánh nặng thuế được chia sẻ giữa Người lao động (nhận lương thấp hơn thực tế) và Chủ doanh nghiệp (trả chi phí nhân công cao hơn thực tế).
+ Quy luật: Nếu cung lao động ít co giãn (người lao động cần việc làm bất chấp lương), người lao động sẽ chịu phần lớn gánh nặng thuế. Nếu cung lao động hoàn toàn thẳng đứng, người lao động chịu toàn bộ thuế.

8.1.2. Tác động của thuế trong điều kiện thị trường độc quyền

Đặc điểm: Nhà độc quyền quyết định sản lượng dựa trên nguyên tắc tối đa hóa lợi nhuận: $MR = MC$ (Doanh thu biên = Chi phí biên).

Tác động của thuế:
+ Thuế được xem như một khoản chi phí tăng thêm $\rightarrow$ Đường Chi phí biên (MC) dịch chuyển lên trên một đoạn bằng $T$.
+ Điểm cân bằng mới $E_1$ xác lập tại giao điểm của $MR$ và $MC'$.
+ Kết quả: Giá tăng, sản lượng giảm.

Phân chia gánh nặng thuế:
Mặc dù là độc quyền, nhà sản xuất vẫn phải chia sẻ gánh nặng thuế với người tiêu dùng (giá tăng nhưng thường nhỏ hơn mức thuế $T$). Mức độ chia sẻ phụ thuộc vào độ dốc của đường Cầu và đường MC.

Chú ý đặc biệt:
Một sai lầm phổ biến là cho rằng "Nhà độc quyền có thể chuyển toàn bộ thuế cho người mua". Điều này sai. Nhà độc quyền bị giới hạn bởi đường cầu thị trường; nếu tăng giá quá cao (để bù toàn bộ thuế), sản lượng bán ra sẽ giảm mạnh làm tổng lợi nhuận giảm. Chỉ khi đường cầu hoàn toàn không co giãn hoặc đường chi phí biên thẳng đứng thì nhà độc quyền mới chuyển hết hoặc chịu hết thuế.

8.2. TÁC ĐỘNG CỦA THUẾ TRONG MỚI CÂN BẰNG TOÀN BỘ

Khác với cân bằng cục bộ (chỉ xét 1 thị trường), cân bằng toàn bộ xét đến tác động lan tỏa (spillover effects) sang các thị trường khác.

8.2.1. Tác động lan truyền của thuế đánh vào hàng hóa, dịch vụ

Khi đánh thuế vào hàng hóa X:

+ Hiệu ứng tiêu dùng: Giá X tăng $\rightarrow$ Cầu X giảm $\rightarrow$ Người dùng chuyển sang hàng thay thế Y (không chịu thuế) $\rightarrow$ Cầu Y tăng $\rightarrow$ Giá Y tăng.
+ Hiệu ứng sản xuất (Phân bổ lại nguồn lực): Sản lượng X giảm, sản lượng Y tăng $\rightarrow$ Nhu cầu về yếu tố sản xuất (Vốn, Lao động) thay đổi.
+ Ví dụ: Nếu X thâm dụng vốn, Y thâm dụng lao động $\rightarrow$ Giảm sản xuất X làm dư thừa nhiều vốn $\rightarrow$ Giá của vốn giảm trên toàn thị trường (ảnh hưởng đến cả người sở hữu vốn ở ngành Y).

8.2.2. Tác động lan truyền của thuế đánh vào các yếu tố sản xuất

Nguyên lý "Bình thông nhau" về tỷ suất lợi nhuận:

+ Giả sử đánh thuế vào Vốn ở ngành X ($T_{KX}$).
+ Tỷ suất lợi nhuận sau thuế ở X giảm: $r(1-t)$.
+ Vốn sẽ di chuyển từ ngành X sang ngành Y (nơi không bị đánh thuế).
+ Cung vốn ở X giảm (tỷ suất lợi nhuận tăng dần lại), Cung vốn ở Y tăng (làm tỷ suất lợi nhuận ở Y giảm xuống).
+ Quá trình dừng lại khi tỷ suất lợi nhuận ròng ở hai ngành bằng nhau.
+ Kết luận: Thuế đánh vào vốn ở một khu vực làm giảm tỷ suất lợi nhuận của vốn trong toàn bộ nền kinh tế.

8.2.3. Tác động của thuế nhập khẩu

Đây là tác động bảo hộ sản xuất trong nước:

+ Thuế nhập khẩu làm tăng giá hàng nhập khẩu $\rightarrow$ Giảm lượng nhập khẩu.
+ Hàng nội địa trở nên cạnh tranh hơn (bán được giá cao hơn bằng giá nhập khẩu sau thuế) $\rightarrow$ Sản lượng nội địa tăng.
+ Phân phối lại thu nhập: Chuyển từ người tiêu dùng (phải mua giá cao) sang nhà sản xuất nội địa (được bảo hộ) và Nhà nước (thu được thuế).
+ Tác động lan truyền: Nguồn lực xã hội bị hút vào ngành được bảo hộ, rút bớt khỏi các ngành khác hiệu quả hơn.

8.3. CÁC MỐI QUAN HỆ TƯƠNG ĐƯƠNG CỦA THUẾ VÀ MÔ HÌNH HARBERGER

8.3.1. Các mối quan hệ tương đương của thuế

Trong mô hình kinh tế giản đơn (2 hàng hóa F, M; 2 yếu tố K, L), có các mối quan hệ tương đương sau (sinh viên cần nhớ để giải bài tập suy luận):

Bảng các quan hệ tương đương:

8.3.2. Mô hình Harberger

Đây là mô hình tiên phong phân tích cân bằng toàn bộ với các giả định chặt chẽ (cạnh tranh hoàn hảo, các yếu tố linh hoạt di chuyển, tổng cung yếu tố cố định, khẩu vị đồng nhất).

Phân tích tác động của các loại thuế chính trong mô hình:

1. Thuế tiêu dùng đánh vào sản phẩm cụ thể (Ví dụ hàng M - $T_M$):
+ Giá M tăng tương đối so với F $\rightarrow$ Giảm sản xuất M, tăng sản xuất F.
+ Nếu M thâm dụng vốn: Vốn dư thừa nhiều hơn lao động $\rightarrow$ Giá vốn giảm tương đối so với giá lao động.
+ Kết luận: Thuế đánh vào hàng hóa sẽ làm giảm giá tương đối của yếu tố đầu vào được thâm dụng trong ngành đó.

2. Thuế thu nhập chung ($T$):
+ Tương đương thuế đánh vào cả vốn và lao động.
+ Vì cung yếu tố cố định (giả định), thuế không gây ra sự di chuyển nguồn lực.
+ Người có thu nhập gánh chịu toàn bộ.

3. Thuế đánh vào yếu tố sản xuất chọn lọc (Ví dụ thuế vốn ngành F - $T_{KF}$):
Gây ra 2 hiệu ứng song song:

+ Hiệu ứng đầu ra (Output Effect): Giá hàng F tăng $\rightarrow$ Cầu F giảm $\rightarrow$ Giảm sản xuất F. Nếu F thâm dụng lao động thì giá lao động giảm, giá vốn tăng (và ngược lại).
+ Hiệu ứng thay thế yếu tố (Factor Substitution Effect): Tại ngành F, vốn bị đánh thuế nên đắt hơn $\rightarrow$ Nhà sản xuất thay vốn bằng lao động $\rightarrow$ Cầu vốn giảm, Cầu lao động tăng $\rightarrow$ Giá vốn giảm, giá lao động tăng.
+ Kết quả cuối cùng: Phụ thuộc vào sự cộng hưởng hoặc triệt tiêu của 2 hiệu ứng trên.

Nới lỏng các giả định (Thực tế hơn):
+ Khác biệt khẩu vị: Thuế làm thay đổi thu nhập, người dân thay đổi cơ cấu tiêu dùng (hiệu ứng thay thế), làm thay đổi giá cả tương đối.
+ Yếu tố khó di chuyển (Bất động sản, kỹ năng đặc thù): Nếu yếu tố nào không thể di chuyển sang ngành khác, người sở hữu yếu tố đó tại ngành bị đánh thuế sẽ chịu toàn bộ gánh nặng.
+ Cung yếu tố thay đổi: Trong dài hạn hoặc nền kinh tế mở, cung vốn/lao động có thể thay đổi. Nếu cung vốn giảm do thuế, giá vốn sẽ tăng trở lại, đẩy gánh nặng sang lao động.