Tóm tắt chương 4 - Lý luận chung Nhà nước và Pháp luật

4.1. Hệ thống chính trị

4.1.1. Khái niệm

Hệ thống chính trị (HTCT) có thể được hiểu theo hai góc độ chính:

+ Góc độ nội dung - hình thức: Là phương thức tổ chức và công cụ để thể hiện, thực thi các quan hệ quyền lực chính trị giữa các lựcv lượng xã hội. Đây là nơi ý chí chính trị của các giai cấp, tầng lớp được định hình và triển khai.

+ Góc độ cơ cấu - chức năng: Là một tập hợp các tổ chức chính trị, tổ chức xã hội - chính trị. Các tổ chức này có chức năng nắm giữ, phân phối và thực hiện quyền lực chính trị, hoạt động dưới sự lãnh đạo của một đảng cầm quyền (hoặc liên minh cầm quyền) nhằm điều hành xã hội.

4.1.2. Đặc điểm của hệ thống chính trị

HTCT là một bộ phận của kiến trúc thượng tầng, là công cụ thực hiện quyền lực chính trị và có các đặc điểm cơ bản sau:

1. HTCT ra đời, tồn tại và phát triển song song với sự hình thành và phát triển của nhà nước. Đặc biệt, HTCT phát triển mạnh mẽ từ khi nhà nước tư sản ra đời, nơi quyền lực chính trị được phân chia và kiểm soát.

2. Các tổ chức thành viên của HTCT đều là các tổ chức hợp pháp, được tổ chức và hoạt động trong khuôn khổ pháp luật. Tính hợp pháp thể hiện ở ba yếu tố:
- Được pháp luật công nhận.
- Có cơ cấu tổ chức hợp lý, minh bạch.
- Tuân thủ pháp luật trong quá trình hoạt động.

3. Có sự phân định rõ ràng về nhiệm vụ cơ bản giữa các tổ chức thành viên. Mặc dù cùng hướng tới mục tiêu chung (thực thi quyền lực chính trị), nhưng có sự phân công chức năng rõ ràng.

Bảng so sánh vai trò các chủ thể chính trong HTCT Việt Nam:

4.2. Vị trí, vai trò của Nhà nước trong hệ thống chính trị

Nhà nước luôn giữ vị trí trung tâm, trụ cột trong hệ thống chính trị. So với các tổ chức khác, Nhà nước có những ưu thế đặc biệt quan trọng sau:

+ Nền tảng xã hội rộng lớn: Là tổ chức đại diện hợp pháp và chính thức cho toàn xã hội, giúp triển khai chính sách hiệu quả.

+ Quyền lực công: Nắm giữ quyền lực công – loại quyền lực có phạm vi rộng lớn nhất, được thực thi bởi một bộ máy công quyền mạnh mẽ, thống nhất từ trung ương đến địa phương.

+ Công cụ pháp luật: Là chủ thể duy nhất có quyền ban hành văn bản quy phạm pháp luật (có hiệu lực bắt buộc chung) và sử dụng sức mạnh cưỡng chế để đảm bảo pháp luật được thực thi. Đây là công cụ quản lý xã hội hiệu quả nhất.

+ Nguồn lực vật chất: Sở hữu nguồn lực vật chất to lớn (tài chính công, tài sản công) và có quyền thu thuế, cho phép Nhà nước đảm bảo hoạt động của bộ máy và có khả năng điều tiết, chi phối các tổ chức khác.

+ Chủ quyền quốc gia: Là tổ chức duy nhất mang tính chủ quyền quốc gia, có quyền độc lập trong đối nội, đối ngoại và nhân danh quốc gia trong quan hệ quốc tế.

4.2.1. Quan hệ giữa Nhà nước với các đảng chính trị

Đảng chính trị là tổ chức của những người cùng lý tưởng, mục tiêu nhằm giành, giữ và sử dụng quyền lực nhà nước.

Đây là mối quan hệ hai chiều:

1. Từ phía Nhà nước: Nhà nước tạo khuôn khổ pháp lý cho các đảng chính trị hoạt động hợp pháp.
- Mô hình đa đảng: Nhà nước bảo đảm cho các đảng quyền tham gia đời sống chính trị (giới thiệu ứng cử viên, vận động bầu cử, sử dụng truyền thông...).
- Mô hình một đảng (Việt Nam): Hiến pháp khẳng định vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam (nguyên tắc: Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý, Nhân dân làm chủ).

2. Từ phía các đảng chính trị:
- Trước khi cầm quyền: Nhiệm vụ cốt lõi là giành sự ủng hộ của cử tri thông qua bầu cử (xây dựng cương lĩnh, giới thiệu ứng cử viên, vận động tranh cử).
- Sau khi cầm quyền (Đảng cầm quyền): Tổ chức và vận hành bộ máy nhà nước.

• Cộng hòa Nghị viện: Đảng đa số trong nghị viện sẽ lập Chính phủ.
• Cộng hòa Tổng thống: Tổng thống (lãnh đạo đảng thắng cử) thành lập Chính phủ.

- Đảng không cầm quyền (đối lập): Đóng vai trò giám sát, phản biện, đề xuất chính sách thay thế, tạo cơ chế kiểm soát và cân bằng quyền lực.

4.2.2. Quan hệ giữa Nhà nước với các tổ chức xã hội khác

Tổ chức xã hội (TCTHXH) là tập hợp tự nguyện, tự quản của các cá nhân (như công đoàn, hội nghề nghiệp, tổ chức tôn giáo, báo chí...).

Đây là mối quan hệ song phương:

+ Nhà nước đối với TCTHXH: Thực hiện vai trò quản lý các TCTHXH thông qua pháp luật và các cơ chế hành chính.

+ TCTHXH đối với Nhà nước: Có quyền tham gia quản lý nhà nước, giám sát việc thực thi pháp luật và phản biện chính sách công.

Mối quan hệ này có sự khác biệt giữa các mô hình:

1. Tại các quốc gia tư bản chủ nghĩa:
- Nhóm lợi ích: Tác động, vận động hành lang (lobby) để chính sách phản ánh lợi ích của nhóm mình.
- Công đoàn: Đại diện, bảo vệ người lao động. Thường là "cộng sự xã hội" trong cơ chế ba bên (Nhà nước - Giới chủ - Công đoàn).
- Báo chí - Truyền thông: Được coi là "quyền lực thứ tư", vừa bị Nhà nước kiểm soát, vừa là công cụ để Nhà nước định hướng dư luận, thực thi quyền lực mềm.
- Tổ chức tôn giáo: Góp phần duy trì đạo đức, ổn định tinh thần, có thể tham gia góp ý chính sách.

2. Tại Việt Nam (Mô hình XHCN):
- Các TCTHXH (Công đoàn, Hội Nông dân, Hội Phụ nữ, Đoàn Thanh niên...) được xác định là cơ sở chính trị của chính quyền nhân dân, là cầu nối giữa nhân dân với Nhà nước.
- Nhiệm vụ: Tham gia xây dựng, củng cố chính quyền; giám sát hoạt động của bộ máy nhà nước; tuyên truyền, giáo dục pháp luật; góp ý xây dựng chính sách.
- Nhà nước: Tạo mọi điều kiện (pháp lý, tài chính, cơ sở vật chất) để các tổ chức này hoạt động hiệu quả.

4.3. Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa

4.3.1. Khái niệm nhà nước pháp quyền

1. Nguồn gốc tư tưởng:
- Tư tưởng NNPQ manh nha từ thời Cổ đại, nhằm chống lại sự tùy tiện, độc đoán của quyền lực nhà nước (yêu cầu nhà vua, quan lại cũng phải bị ràng buộc bởi pháp luật).
- Phát triển mạnh mẽ vào thời kỳ Phục hưng, gắn với chủ nghĩa nhân văn, khẳng định vai trò tối thượng của pháp luật. Tư tưởng này đòi hỏi pháp luật phải dân chủ, tiến bộ, phản ánh quyền tự nhiên của con người.

2. Phân biệt "Nhà nước pháp quyền" và "Chế độ pháp quyền":
Đây là hai thuật ngữ gần nghĩa nhưng có điểm nhấn khác nhau, sinh viên cần lưu ý để tránh nhầm lẫn.

3. Khái niệm:
- Theo quan điểm Mác - Lênin: NNPQ không phải là một *kiểu* nhà nước mới, mà là một *mô hình* tổ chức quyền lực nhà nước dân chủ, tiến bộ. Các nguyên tắc cơ bản gồm: thượng tôn pháp luật, bảo đảm quyền con người, phân công-kiểm soát quyền lực, và quyền lực thuộc về nhân dân.
- Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam: Là mô hình nhà nước mà toàn bộ tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước đều đặt trong khuôn khổ của pháp luật (dân chủ, công bằng, nhân đạo).

• Nhà nước không đứng trên pháp luật, mà phải phục tùng Hiến pháp và pháp luật.
• Pháp luật là sự kết tinh ý chí, nguyện vọng của Nhân dân.
• Quyền lực nhà nước là thống nhất, nhưng có sự phân công, phối hợp và kiểm soát giữa 3 nhánh: Lập pháp, Hành pháp, Tư pháp.
• Nhân dân là chủ thể tối cao của quyền lực nhà nước; Nhà nước là công cụ phục vụ Nhân dân.

4.3.2. Các đặc trưng và giá trị cơ bản của nhà nước pháp quyền

NNPQ có 6 đặc trưng (cũng là giá trị) cốt lõi sau:

1. Nền tảng pháp luật dân chủ, công bằng, nhân đạo: NNPQ vận hành trên một hệ thống pháp luật có tính dân chủ cao, phản ánh ý chí nhân dân, đảm bảo công bằng, nhân đạo, minh bạch, khả thi và ổn định. Bản thân nhà nước cũng phải chịu trách nhiệm pháp lý nếu vi phạm.

2. Tính tối thượng của pháp luật: Pháp luật (đặc biệt là Hiến pháp) giữ vị trí tối cao, là khuôn khổ bắt buộc cho mọi chủ thể, kể cả các cơ quan nhà nước. Pháp luật giới hạn quyền lực của nhà nước.

3. Chủ quyền nhân dân: Quyền lực nhà nước xuất phát từ nhân dân, thuộc về nhân dân và vì nhân dân. Nhân dân là chủ thể quyền lực (thực hiện qua hình thức trực tiếp và gián tiếp).

4. Thừa nhận, tôn trọng, bảo vệ quyền con người, quyền công dân: Đây là giá trị trung tâm. Mối quan hệ giữa nhà nước và công dân là bình đẳng. 
+ Nguyên tắc quan trọng: Cơ quan nhà nước chỉ được làm những gì pháp luật cho phép. Công dân được làm tất cả những gì pháp luật không cấm.

5. Phân công, phối hợp và kiểm soát quyền lực: Quyền lực nhà nước (lập pháp, hành pháp, tư pháp) được phân định rõ ràng cho các cơ quan khác nhau để tạo ra sự cân bằng, kìm chế, ngăn ngừa lạm quyền.

6. Gắn bó chặt chẽ với xã hội dân sự: Nhà nước bảo đảm quyền tự do lập hội, tự do biểu đạt; xã hội dân sự (các tổ chức phi chính phủ, đoàn thể...) là nơi phát huy dân chủ, sáng tạo của người dân, bổ sung và hỗ trợ cho nhà nước.

4.3.3. Xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay

1. Tính tất yếu khách quan:
- Xu thế chung của thế giới (dân chủ hóa, bảo vệ quyền con người).
- Là điều kiện cốt lõi để thực hiện mục tiêu "dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh".

2. Quan điểm của Đảng:
- Xây dựng NNPQ XHCN là nhiệm vụ trung tâm, được khẳng định từ Đại hội VII (1991) đến Đại hội XIII (2021).
- Điểm nhấn: Nghị quyết số 27-NQ/TW (ngày 9/11/2022) đặt mục tiêu tổng quát là hoàn thiện NNPQ XHCN Việt Nam do Đảng lãnh đạo, có hệ thống pháp luật hoàn thiện, tôn trọng quyền con người, quyền lực nhà nước được kiểm soát hiệu quả.

3. Thành tựu và điều kiện đặc thù:
- Thành tựu (tiền đề): Hiến pháp 2013 khẳng định NNPQ XHCN; hệ thống pháp luật dần hoàn thiện; cơ chế phân công, kiểm soát quyền lực được xác lập; văn hóa pháp lý được nâng cao.
- Điều kiện đặc thù (thách thức): Xây dựng NNPQ trong bối cảnh nền kinh tế chuyển đổi, trình độ dân trí chưa đồng đều, tác động của toàn cầu hóa.

4. Các nhiệm vụ và giải pháp trọng tâm (theo Nghị quyết 27):
(1) Đẩy mạnh tuyên truyền, nâng cao nhận thức về NNPQ.
(2) Bảo đảm quyền làm chủ của nhân dân, thượng tôn Hiến pháp, bảo vệ quyền con người.
(3) Hoàn thiện hệ thống pháp luật (đồng bộ, khả thi, ổn định).
(4) Đổi mới tổ chức và hoạt động của Quốc hội (cơ quan lập pháp).
(5) Tăng cường vai trò của Chủ tịch nước.
(6) Đổi mới Chính phủ và chính quyền địa phương (xây dựng nền hành chính phục vụ, liêm chính).
(7) Cải cách tư pháp (bảo đảm độc lập xét xử, bảo vệ công lý).
(8) Thiết lập cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước, phòng chống tham nhũng, tiêu cực.
(9) Hội nhập quốc tế, tuân thủ các cam kết quốc tế về pháp quyền.

Lưu ý cho sinh viên: Phân biệt đặc điểm NNPQ XHCN Việt Nam với NNPQ nói chung
Mô hình NNPQ XHCN Việt Nam kế thừa các giá trị phổ quát của NNPQ (6 đặc trưng ở mục 4.3.2) nhưng có những đặc điểm riêng, mang bản sắc riêng, thể hiện định hướng XHCN: