Tóm tắt chương 5 - Lý luận chung Nhà nước và Pháp luật

5.1. Nguồn gốc của pháp luật

Pháp luật là hiện tượng xã hội luôn gắn liền với nhà nước. Cả hai cùng ra đời và tồn tại trong các giai đoạn phát triển nhất định của xã hội.

Nguyên nhân ra đời: Giống như nhà nước, pháp luật ra đời do sự xuất hiện của chế độ tư hữu về tư liệu sản xuất và sự phân chia xã hội thành các giai cấp đối kháng, cùng với các cuộc đấu tranh giai cấp.

Xã hội nguyên thủy (chưa có pháp luật)

Trong xã hội cộng sản nguyên thuỷ, trật tự được duy trì bằng các quy phạm xã hội (phong tục, tập quán, tín điều tôn giáo), không phải pháp luật.

Đặc điểm của quy phạm xã hội nguyên thủy:
- Hình thành một cách tự phát qua quá trình lao động, sinh hoạt chung.
- Thể hiện ý chí chung và phù hợp lợi ích của toàn thể cộng đồng (thị tộc, bộ lạc).
- Quyền và nghĩa vụ thường không phân biệt rõ ràng, hay bị đồng nhất.
- Được thực hiện tự nguyện, bằng ý thức tự giác và sức ép của dư luận cộng đồng, không có bộ máy cưỡng chế chuyên biệt.

Sự ra đời của pháp luật

Khi chế độ tư hữu và giai cấp xuất hiện, các tập quán cũ không còn phù hợp (vì chúng thể hiện ý chí chung, trong khi xã hội mới đã có lợi ích đối kháng). Giai cấp thống trị cần công cụ mới (pháp luật) để bảo vệ lợi ích của mình và duy trì trật tự xã hội.

Ba con đường chính hình thành pháp luật:

1. Con đường tập quán (Thừa nhận tập quán): Nhà nước lựa chọn, thừa nhận các phong tục, tập quán có lợi cho giai cấp thống trị, biến đổi chúng và nâng chúng lên thành pháp luật.

2. Con đường tiền lệ (Án lệ): Nhà nước thừa nhận các quyết định của cơ quan hành chính hoặc các bản án, quyết định của tòa án khi giải quyết các vụ việc cụ thể, coi chúng là khuôn mẫu (tiền lệ) để áp dụng cho các trường hợp tương tự về sau.

3. Con đường lập pháp (Xây dựng văn bản mới): Nhà nước chủ động tiến hành hoạt động xây dựng và ban hành các văn bản quy phạm pháp luật mới để điều chỉnh các quan hệ xã hội (đặc biệt là các quan hệ mới phát sinh).

Như vậy, pháp luật là các quy tắc xử sự chung do Nhà nước đặt ra hoặc thừa nhận, thể hiện ý chí của giai cấp thống trị và được bảo đảm thực hiện bằng sự cưỡng chế của Nhà nước.

5.2. Bản chất của pháp luật

Pháp luật là hệ thống các quy tắc xử sự do nhà nước ban hành và bảo đảm thực hiện. Bản chất của pháp luật thể hiện ở hai thuộc tính cơ bản, luôn song hành với nhau: tính giai cấp và tính xã hội.

a. Tính giai cấp

Đây là thuộc tính cơ bản, thể hiện trước hết bản chất của pháp luật. 
- Pháp luật phản ánh ý chí nhà nước của giai cấp thống trị.
- Lưu ý: Ý chí này không phải là ý muốn chủ quan, mà xét đến cùng, nó bị quy định bởi các điều kiện sinh hoạt vật chất (lợi ích kinh tế) của giai cấp đó.
- Mục đích điều chỉnh của pháp luật trước hết là nhằm bảo vệ và củng cố địa vị, lợi ích của giai cấp thống trị. Vì vậy, pháp luật là công cụ để thực hiện sự thống trị giai cấp.

b. Tính xã hội

Pháp luật không chỉ phục vụ riêng giai cấp thống trị mà còn phải giải quyết các vấn đề chung của cộng đồng, duy trì trật tự chung để xã hội tồn tại và phát triển.
- Pháp luật ghi nhận các quy tắc xử sự phù hợp với lợi ích của đại đa số người trong xã hội (ví dụ: quy định về trật tự công cộng, chống dịch bệnh, bảo vệ môi trường...).
- Ở mức độ nhất định, pháp luật còn thể hiện ý chí và lợi ích của các giai cấp, tầng lớp khác trong xã hội.
- Lưu ý: Trong pháp luật xã hội chủ nghĩa, tính xã hội thể hiện đậm nét hơn do lợi ích của giai cấp cầm quyền (giai cấp công nhân) và lợi ích của đông đảo nhân dân lao động cơ bản là trùng nhau.

Mối quan hệ: Tính giai cấp và tính xã hội luôn tồn tại đan xen, mật thiết với nhau. Tùy vào kiểu pháp luật và giai đoạn lịch sử mà một trong hai tính chất sẽ thể hiện đậm nét hơn.

5.3. Đặc trưng của pháp luật

Pháp luật có 03 đặc trưng cơ bản để phân biệt nó với các loại quy phạm xã hội khác (như quy phạm đạo đức, tập quán, tôn giáo, quy định của tổ chức xã hội).

a. Tính quyền lực (Tính nhà nước, tính cưỡng chế)

Đây là đặc trưng riêng có của pháp luật.
- Pháp luật do nhà nước ban hành hoặc thừa nhận. Chỉ nhà nước mới có quyền lực này.
- Pháp luật được bảo đảm thực hiện bằng quyền lực nhà nước. Nhà nước tổ chức thực hiện pháp luật và sử dụng các biện pháp tác động (thuyết phục, giáo dục, và đặc biệt là cưỡng chế) đối với bất kỳ ai không tuân thủ.

b. Tính quy phạm phổ biến

- Tính quy phạm: Pháp luật là khuôn mẫu, mực thước, mô hình xử sự chung, chứa đựng các quy tắc xử sự.
- Tính phổ biến: Khuôn mẫu này mang tính bắt buộc chung, được áp dụng với mọi chủ thể (không phân biệt địa vị, giới tính, dân tộc...), trên không gian rộng (thường là toàn bộ lãnh thổ quốc gia) và được áp dụng nhiều lần trong một thời gian dài, cho đến khi bị sửa đổi hoặc hủy bỏ.

c. Tính xác định chặt chẽ về mặt hình thức

Nội dung của pháp luật phải được thể hiện dưới hình thức nhất định, rõ ràng, chính xác (ví dụ: các điều, khoản, điểm trong văn bản luật, bộ luật).
Ngôn ngữ pháp lý phải chặt chẽ, logic, đơn nghĩa để đảm bảo pháp luật được hiểu và áp dụng thống nhất, tránh sự tùy tiện, lạm dụng.

Bảng so sánh Pháp luật với các quy phạm xã hội khác

5.4. Kiểu pháp luật, hình thức pháp luật

5.4.1. Khái niệm kiểu pháp luật

Kiểu pháp luật là tổng thể các dấu hiệu, đặc điểm cơ bản của pháp luật, thể hiện bản chất giai cấp và những điều kiện tồn tại, phát triển của pháp luật trong một hình thái kinh tế - xã hội nhất định.

Cơ sở khoa học để phân định các kiểu pháp luật là học thuyết Mác - Lênin về hình thái kinh tế - xã hội.

5.4.2. Các kiểu pháp luật

Lịch sử xã hội có giai cấp đã tồn tại 4 hình thái kinh tế - xã hội, tương ứng với 4 kiểu pháp luật:

1. Kiểu pháp luật chủ nô
2. Kiểu pháp luật phong kiến
3. Kiểu pháp luật tư sản
4. Kiểu pháp luật xã hội chủ nghĩa

Lưu ý: Ba kiểu pháp luật đầu (chủ nô, phong kiến, tư sản) là các kiểu pháp luật bóc lột, được xây dựng trên cơ sở chế độ tư hữu về tư liệu sản xuất, bảo vệ sự áp bức, bóc lột và bất bình đẳng trong xã hội.

a. Kiểu pháp luật chủ nô

Cơ sở kinh tế: Chế độ chiếm hữu của chủ nô đối với tư liệu sản xuất và cả nô lệ.

Đặc điểm:
- Củng cố quyền tư hữu tuyệt đối của chủ nô. Nô lệ bị coi là "tài sản biết nói", không được coi là công dân, không có địa vị pháp lý.
- Ghi nhận sự bất bình đẳng sâu sắc trong xã hội (giữa chủ nô và nô lệ; giữa các loại công dân dựa trên tài sản).
- Ghi nhận quyền lực tuyệt đối của người gia trưởng (nam giới) đối với vợ, con trong gia đình.
- Hình phạt cực kỳ tàn bạo, dã man (nấu vạc dầu, chôn sống, ném vào lửa...).

b. Kiểu pháp luật phong kiến

Cơ sở kinh tế: Chế độ tư hữu của giai cấp địa chủ phong kiến về ruộng đất (là tư liệu sản xuất chủ yếu).

Đặc điểm:
- Phân chia xã hội thành các đẳng cấp khác nhau (vua, quý tộc, tăng lữ, nông dân...) và quy định các đặc quyền, nghĩa vụ khác nhau cho mỗi đẳng cấp.
- Dung túng cho việc sử dụng bạo lực và sự tùy tiện của địa chủ đối với nông dân (nông dân bị phụ thuộc vào địa chủ, không được tự ý rời bỏ ruộng đất).
- Hình phạt rất hà khắc, dã man, áp dụng trách nhiệm hình sự liên đới (ví dụ: "chu di tam tộc" - một người phạm tội, cả ba họ bị trừng phạt).
- Chịu ảnh hưởng nặng nề của các quy định tôn giáo và đạo đức phong kiến.
- Hình thức pháp luật chủ yếu là tập quán pháp, mang tính phân tán, cục bộ, tản mạn ("phép vua thua lệ làng").

c. Kiểu pháp luật tư sản

Cơ sở kinh tế: Chế độ tư hữu tư bản chủ nghĩa về tư liệu sản xuất và bóc lột giá trị thặng dư (bóc lột lao động làm thuê).

Đặc điểm:
- Tuyệt đối hóa và bảo vệ chế độ tư hữu tư sản. Chế định sở hữu rất phát triển.
- Chế định hợp đồng rất hoàn thiện, dựa trên nguyên tắc "tự do hợp đồng". Về hình thức, các bên bình đẳng, nhưng thực chất bên có tiềm lực kinh tế (giai cấp tư sản) luôn chiếm ưu thế (ví dụ: hợp đồng lao động).
- Lần đầu tiên ghi nhận địa vị pháp lý của công dân, đề cao các quyền tự do, dân chủ, bình đẳng (về mặt pháp lý) để chống lại chế độ đẳng cấp phong kiến.

d. Kiểu pháp luật xã hội chủ nghĩa

Cơ sở kinh tế: Chế độ công hữu về tư liệu sản xuất chủ yếu.

Đặc điểm:
- Thể hiện ý chí của giai cấp công nhân và đông đảo nhân dân lao động (chiếm đại đa số dân cư).
- Mục đích là thủ tiêu mọi hình thức áp bức bóc lột, xây dựng xã hội mới bình đẳng, tự do.
- Có quan hệ chặt chẽ với đường lối, chính sách của Đảng Cộng sản.
- Tính xã hội được thể hiện đậm nét bên cạnh tính giai cấp (của giai cấp công nhân).

Bảng tóm tắt so sánh 4 kiểu pháp luật

Sự thay thế các kiểu pháp luật

Sự thay thế kiểu pháp luật cũ bằng kiểu pháp luật mới tiến bộ hơn là một quy luật tất yếu, khách quan.
- Nguyên nhân: Do mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất (luôn phát triển) và quan hệ sản xuất (đã lỗi thời, kìm hãm).
- Con đường: Chủ yếu là thông qua cách mạng xã hội.
- Tính kế thừa: Kiểu pháp luật sau bao giờ cũng tiến bộ hơn, nhưng vẫn có sự kế thừa nhất định (ví dụ: kỹ thuật lập pháp, các quy định dân sự...) từ kiểu pháp luật trước.

Lưu ý quan trọng: Không phải quốc gia nào cũng trải qua đầy đủ cả 4 kiểu pháp luật theo đúng thứ tự trên. Do đặc điểm lịch sử, một số nước có thể bỏ qua một hoặc vài kiểu pháp luật nhất định. (Ví dụ, Việt Nam bỏ qua kiểu pháp luật chủ nô, tiến thẳng từ xã hội nguyên thủy lên phong kiến; Hoa Kỳ bỏ qua kiểu pháp luật phong kiến).