Tóm tắt kiến thức chương 5 - Lý thuyết tài chính tiền tệ NEU

5.1. Chức năng của thị trường tài chính

- Thị trường tài chính là trung tâm luân chuyển vốn giữa người cho vay (tiết kiệm) và người vay (đầu tư).
- Có hai dạng tài chính: - Tài chính trực tiếp: vay vốn trực tiếp qua chứng khoán (trái phiếu, cổ phiếu).
- Tài chính gián tiếp: vốn chuyển qua trung gian tài chính (ngân hàng).
- Trung gian tài chính làm tăng lợi ích cho người gửi tiền và người vay, thúc đẩy luân chuyển vốn.
- Thị trường tài chính giúp nâng cao năng suất, hiệu quả kinh tế, cải thiện mức sống người tiêu dùng.
- Vai trò chính: + Tích lũy và tập trung vốn cho phát triển cơ sở vật chất, hạ tầng.
+ Sử dụng vốn hiệu quả, tăng trưởng kinh tế.
+ Hỗ trợ chính sách mở cửa, cải cách kinh tế, thu hút đầu tư nước ngoài.
- Lưu ý: Không có trung gian tài chính, thị trường tài chính không thể hoạt động hiệu quả trọn vẹn.

5.2. Chủ thể của thị trường tài chính

5.2.1. Chủ thể đi vay

- Chính phủ: vay qua phát hành trái phiếu kho bạc để bù đắp thiếu hụt ngân sách.
- Doanh nghiệp: cần vốn lớn, dài hạn thường phát hành cổ phiếu, trái phiếu.
- Hộ gia đình: vay để tiêu dùng hoặc sản xuất, kinh doanh.

5.2.2. Chủ thể cho vay (đầu tư)

- Hộ gia đình: cho vay qua mua trái phiếu, gửi tiền ngân hàng.
- Công ty bảo hiểm: thu tiền bảo hiểm, cho vay dài hạn.
- Trung gian tài chính (ngân hàng): vay từ người gửi tiền rồi cho vay.
- Công ty và Chính phủ: khi có vốn nhàn rỗi, đầu tư qua mua trái phiếu, gửi tiền.

5.3. Cấu trúc thị trường tài chính

5.3.1. Thị trường nợ và thị trường vốn cổ phần

- Thị trường nợ: giao dịch công cụ vay nợ có kỳ hạn ngắn đến dài (trái phiếu, tín phiếu).
- Thị trường vốn cổ phần: phát hành cổ phiếu, chủ sở hữu có quyền lợi trên tài sản, thu nhập công ty.
- So sánh cổ phiếu và công cụ nợ:
+ Cổ phiếu: lợi nhuận biến động, hưởng cổ tức sau chủ nợ, giá cổ phiếu biến động theo thị trường.
+ Công cụ nợ: lãi suất cố định, được trả trước cổ đông.

5.3.2. Thị trường cấp một và cấp hai

- Thị trường cấp một: mua bán chứng khoán mới phát hành, qua ngân hàng bảo lãnh phát hành.
- Thị trường cấp hai: mua bán lại chứng khoán đã phát hành, tạo thanh khoản, xác định giá chứng khoán.
- Thị trường cấp hai có thể là:
+ Sở giao dịch tập trung.
+ Thị trường trao tay (OTC), giao dịch qua mạng, tính cạnh tranh cao.

5.3.3. Thị trường tiền tệ và thị trường vốn

- Thị trường tiền tệ: giao dịch công cụ có kỳ hạn dưới 1 năm, tính thanh khoản cao, rủi ro thấp.
- Thị trường vốn: giao dịch công cụ có kỳ hạn dài (trái phiếu, cổ phiếu), rủi ro cao hơn, lợi suất cao hơn.

5.4. Các công cụ của thị trường tài chính

5.4.1. Công cụ thị trường tiền tệ

- Tín phiếu kho bạc: công cụ vay ngắn hạn của Chính phủ, an toàn nhất, lãi suất cố định hoặc chiết khấu.
- Giấy chứng nhận tiền gửi (CD): do ngân hàng phát hành, lãi suất cố định, có thể bán lại trên thị trường.
- Thương phiếu: công cụ vay ngắn hạn của doanh nghiệp, vay qua phát hành cho các trung gian.
- Hối phiếu được ngân hàng chấp nhận: tương tự séc, có thể bán lại trên thị trường cấp hai.

5.4.2. Công cụ thị trường vốn

- Cổ phiếu: + Cổ phiếu thường: thu nhập không cố định, giá biến động theo lợi nhuận, lãi suất, cung cầu.
+ Cổ phiếu ưu đãi: thu nhập cố định, ít rủi ro hơn.
- Vay thế chấp: vốn vay có tài sản bảo đảm (nhà, đất), chiếm tỷ trọng lớn ở nhiều nước phát triển.
- Trái phiếu công ty: vay dài hạn với lãi suất cao, có thể chuyển đổi thành cổ phiếu.
- Trái phiếu Chính phủ: vay dài hạn do Nhà nước phát hành, an toàn.

5.5. Điều hành thị trường tài chính

- Chính phủ quản lý qua:
+ Quy định bắt buộc cung cấp thông tin minh bạch cho nhà đầu tư.
+ Bảo đảm lành mạnh cho các trung gian tài chính: quy định thành lập, báo cáo, kiểm tra, hạn chế rủi ro, bảo hiểm tiền gửi.
 

5.6. Quốc tế hóa thị trường tài chính

- Thị trường tài chính ngày càng mở rộng ra quốc tế.
- Trái phiếu quốc tế (Eurobond): phát hành bằng tiền tệ khác với nước phát hành.
- Thị trường cổ phiếu toàn cầu: Nhật Bản vượt Mỹ về giá trị cổ phiếu giao dịch.

5.7. Thị trường tài chính Việt Nam

5.7.1. Sự hình thành

- Thị trường tài chính còn non trẻ, tập trung chủ yếu vào ngân hàng thương mại.
- Thành lập Ủy ban Chứng khoán quốc gia (1998), trung tâm giao dịch chứng khoán TP.HCM.
 

5.7.2. Các công cụ thị trường tài chính Việt Nam

- Trái phiếu kho bạc: phát hành phổ biến, an toàn, lãi suất cao hơn tiền gửi ngân hàng.
- Kỳ phiếu ngân hàng: huy động vốn ngắn hạn, lãi suất cao hơn tiền gửi tiết kiệm, rủi ro thấp do ngân hàng nhà nước phát hành.
- Tiền gửi ngân hàng: đa dạng kỳ hạn, lãi suất thay đổi theo ngân hàng và tiền tệ.
- Cổ phiếu: chưa phổ biến do số doanh nghiệp cổ phần ít, chủ yếu đầu tư dài hạn.
- Các công cụ khác: trái phiếu dài hạn ngành năng lượng, viễn thông...

5.7.3. Điều kiện phát triển

- Cơ chế lãi suất linh hoạt, chịu sự điều tiết thị trường.
- Công cụ tài chính phong phú, đa dạng.
- Phát triển đa dạng tổ chức tài chính, cạnh tranh.
- Xây dựng hệ thống thông tin thị trường.
- Kinh tế ổn định, pháp luật bảo vệ nhà đầu tư.

Lưu ý sinh viên thường nhầm:

- Tài chính trực tiếp khác tài chính gián tiếp: trực tiếp là vay mượn qua chứng khoán, gián tiếp qua trung gian như ngân hàng.
- Cổ phiếu ưu đãi khác cổ phiếu thường: ưu đãi có cổ tức cố định, thường có quyền lợi hơn.
- Thị trường cấp hai không tạo vốn mới cho doanh nghiệp, chỉ tạo thanh khoản cho chứng khoán đã phát hành.
- Tín phiếu kho bạc luôn là công cụ an toàn nhất trên thị trường tiền tệ.
- Ở Việt Nam, thị trường chứng khoán còn sơ khai, chưa đa dạng công cụ và tổ chức như các nước phát triển.