Tóm tắt ôn tập kiến thức chương 9 - Tài chính công (UEB)

9.1. GÁNH NẶNG PHỤ TRỘI CỦA THUẾ

9.1.1. Khái niệm “gánh nặng phụ trội”

Khi nhà nước đánh thuế, ngoài việc chuyển giao thu nhập từ cá nhân sang nhà nước, thuế còn gây ra những tổn thất vô ích gọi là gánh nặng phụ trội (Excess Burden) hay phần mất trắng (Deadweight Loss).

Tác động của thuế được chia thành hai loại hiệu ứng chính: 
- Hiệu ứng thu nhập (Income effect): Thu nhập cá nhân giảm đi tương ứng phần thuế nộp. Phúc lợi xã hội không mất đi (chỉ chuyển từ túi người này sang túi người khác). 
- Hiệu ứng thay thế (Substitution effect): Thay đổi hành vi tiêu dùng/sản xuất do giá cả tương đối thay đổi (hàng hóa bị đánh thuế trở nên đắt hơn). Chính hiệu ứng này làm bóp méo các quyết định kinh tế và gây ra gánh nặng phụ trội.

Bảng so sánh Hiệu ứng thu nhập và Hiệu ứng thay thế:

9.1.2. Đo lường gánh nặng phụ trội của thuế đánh vào hàng hóa dịch vụ tiêu dùng

Gánh nặng phụ trội được đo lường bằng tam giác mất trắng (tam giác phúc lợi bị mất đi) do chênh lệch giữa thặng dư người tiêu dùng/sản xuất bị mất đi lớn hơn số thuế nhà nước thu được.

Các công thức tính gánh nặng phụ trội ($\Delta_W$):

- Công thức cơ bản (Diện tích tam giác mất trắng): 
$\Delta_{W} = \frac{1}{2} T \times \Delta_{Q}$ 
(Trong đó: $T$ là mức thuế, $\Delta_{Q}$ là lượng thay đổi sản lượng).

- Công thức thông qua hệ số co giãn cung cầu: 
$\Delta_{W} = \frac{1}{2} T^2 \times \frac{Q_0}{P_0} \times \frac{\epsilon_D \times \epsilon_S}{\epsilon_D - \epsilon_S}$

- Công thức khi thuế đánh theo tỷ lệ phần trăm giá trị ($t$): 
$\Delta_{W} = \frac{1}{2} t^2 \times P_0 Q_0 \times \frac{\epsilon_D \times \epsilon_S}{\epsilon_D - \epsilon_S}$

Lưu ý quan trọng cho sinh viên: 
+ Gánh nặng phụ trội tỷ lệ thuận với bình phương của thuế suất ($T^2$ hoặc $t^2$). Nghĩa là thuế suất tăng gấp đôi, gánh nặng phụ trội tăng gấp 4. 
+ Hệ số co giãn của cầu ($\epsilon_D$) là số âm, nhưng trong công thức tính diện tích thường lấy trị tuyệt đối hoặc công thức đã điều chỉnh dấu để kết quả dương (gánh nặng hiện hữu).

9.1.3. Đo lường gánh nặng phụ trội trong các thị trường khác

1. Gánh nặng phụ trội của thuế thu nhập cá nhân:

- Nguyên nhân: Thuế chỉ đánh vào thu nhập từ lao động thị trường, không đánh vào lao động nội trợ (nghỉ ngơi/tự phục vụ). 
- Tác động: Gây ra sự thay thế từ làm việc thị trường sang làm việc nhà/nghỉ ngơi. 
- Công thức tính diện tích tam giác mất trắng: 
$S\Delta_{CD} = \frac{1}{2} \Delta_{H} \times T$ 
(Với $\Delta_H$ là thay đổi số giờ làm việc, $T$ là mức thuế trên mỗi giờ). 
- Nếu là thuế suất $t$ theo tỷ lệ lương $W_2$: 
$\text{Gánh nặng} = \frac{1}{2} \Delta_{H} \times t W_2$

2. Gánh nặng phụ trội của thuế nhập khẩu:

Đây là gánh nặng kép, bao gồm: 
- Mất mát phía sản xuất: Do tăng sản lượng nội địa kém hiệu quả hơn ($\Delta Q_{sx}$). 
- Mất mát phía tiêu dùng: Do giảm tiêu dùng vì giá cao ($\Delta Q_{td}$). 
- Công thức tổng cộng: 
$\Delta_W = \frac{1}{2} T (\Delta Q_{sx} + \Delta Q_{td})$

9.2. GÁNH NẶNG PHỤ TRỘI TRONG MỐI CÂN BẰNG TOÀN BỘ

Xét trong cân bằng toàn bộ, tác động của thuế lan truyền sang các thị trường khác. Sự mất mát ở thị trường này có thể được bù đắp hoặc làm trầm trọng thêm bởi thay đổi ở thị trường khác.

9.2.1. Xác định gánh nặng phụ trội dựa trên đường cầu bồi hoàn

- Để đo chính xác gánh nặng phụ trội (chỉ do tác động thay thế gây ra), ta phải loại bỏ tác động thu nhập. 
- Sử dụng Đường cầu bồi hoàn (Compensated Demand Curve): Là đường cầu giả định khi thu nhập của người tiêu dùng được bồi hoàn để giữ nguyên mức thỏa dụng ban đầu. 
- Đặc điểm: Đường cầu bồi hoàn dốc hơn đường cầu thường (do hệ số co giãn thấp hơn vì đã loại bỏ tác động thu nhập). Do đó, gánh nặng phụ trội tính trên đường cầu bồi hoàn thường nhỏ hơn tính trên đường cầu thường.

9.2.2. Gánh nặng phụ trội khi tính đến lợi ích của các ngành sản xuất khác

- Khi đánh thuế vào hàng hóa A (ví dụ: vải), người tiêu dùng chuyển sang dùng hàng hóa B (ví dụ: gạo). 
- Cầu hàng hóa B tăng => Thặng dư sản xuất và tiêu dùng ở ngành B tăng. 
- Tác động phụ tích cực (The Second Best): Phần lợi ích tăng thêm ở ngành B có thể bù đắp một phần gánh nặng phụ trội ở ngành A. 
- Hàm ý chính sách: Đánh thuế cao vào hàng hóa phi khuyến dụng (thuốc lá, rượu) để chuyển nguồn lực sang ngành hữu ích hơn có thể làm tăng phúc lợi xã hội tổng thể.

9.2.3. Quy tắc Ramsey về giảm thiểu gánh nặng phụ trội

Để tối thiểu hóa gánh nặng phụ trội tổng thể, thuế nên được thiết lập theo quy tắc: Thuế suất tỷ lệ nghịch với độ co giãn của cầu.

- Nguyên tắc: Hàng hóa có cầu càng ít co giãn (thiết yếu) thì nên đánh thuế càng cao và ngược lại. Vì cầu ít co giãn nghĩa là hành vi ít bị bóp méo, gánh nặng phụ trội thấp. 
- Biểu thức Ramsey: 
$\frac{t_x}{t_y} = \frac{\epsilon_y}{\epsilon_x}$ 
- Hệ quả Corlett - Hague: Nên đánh thuế vào các hàng hóa bổ sung cho sự nghỉ ngơi/hưởng thụ (du lịch, golf...) vì không thể đánh thuế trực tiếp vào thời gian nghỉ ngơi.

Chú ý: Quy tắc Ramsey chỉ tối ưu về mặt hiệu quả (giảm mất mát vô ích), nhưng thường xung đột với tính công bằng (vì hàng hóa thiết yếu ít co giãn thường được tiêu dùng nhiều bởi người nghèo).

9.3. NGUYÊN LÝ THIẾT LẬP HỆ THỐNG THUẾ TỐI ƯU

9.3.1. Khái niệm “hệ thống thuế”

Hệ thống thuế là tập hợp các sắc thuế có mối liên hệ ràng buộc, bổ sung cho nhau. Bao gồm 3 loại chính tương ứng 3 giai đoạn vận động của thu nhập: 
1. Thuế thu nhập (Thu nhập cá nhân, TNDN) - Giai đoạn hình thành thu nhập. 
2. Thuế tiêu dùng (VAT, TTĐB) - Giai đoạn sử dụng thu nhập. 
3. Thuế tài sản (Nhà, đất) - Giai đoạn tích lũy.

9.3.2. Nguyên lý thiết lập hệ thống thuế tối ưu

Dựa trên nền tảng của Adam Smith và các lý thuyết hiện đại, có 5 nguyên lý cơ bản:

9.3.2.1. Tính hiệu quả

Thứ nhất: Hiệu quả kinh tế (Tính trung lập của thuế) 
- Hệ thống thuế không nên can thiệp hoặc can thiệp tối thiểu vào các quyết định kinh tế (trừ trường hợp cần điều chỉnh ngoại ứng, độc quyền). 
- Áp dụng quy tắc Ramsey để giảm thiểu gánh nặng phụ trội.

Thứ hai: Hiệu quả lợi ích - chi phí (Năng suất thuế) 
- Tỷ lệ số thu trên chi phí hành thu (quản lý + tuân thủ) phải cao nhất. 
- Đường cong Laffer: Mối quan hệ giữa thuế suất ($t$) và số thu thuế. 
+ Ban đầu tăng $t$ thì số thu tăng. 
+ Vượt qua điểm tới hạn (đỉnh parabol), tăng $t$ làm số thu giảm (do cơ sở thuế bị thu hẹp quá mức). 
+ Công thức tìm điểm tối ưu của Laffer (dựa trên mô hình cung lao động): 
$x = \frac{a}{2 \tan F}$ 
(Hàm ý: Mức thuế suất tối ưu phụ thuộc vào độ dốc của đường cung lao động).

9.3.2.2. Tính công bằng

Hệ thống thuế cần đảm bảo hai khía cạnh công bằng:

9.3.2.3. Tính rõ ràng, minh bạch

- Chính sách thuế phải rõ ràng về phạm vi, đối tượng, cách tính, thời hạn. 
- Tránh phức tạp, tùy tiện để giảm chi phí tuân thủ và hạn chế trốn lậu thuế.

9.3.2.4. Tính linh hoạt

Hệ thống thuế cần vừa ổn định pháp lý, vừa linh hoạt về kỹ thuật: 
- Linh hoạt qua cơ chế tự điều chỉnh (Ổn định tự động): Ví dụ thuế thu nhập lũy tiến. Khi kinh tế nóng, thu nhập tăng -> thuế tăng nhanh hơn -> kìm hãm chi tiêu. Khi kinh tế suy thoái -> thuế giảm -> kích cầu. 
- Linh hoạt qua điều chỉnh ngoại lệ: Các quy định miễn, giảm, ưu đãi để thích ứng với các trường hợp cụ thể.

9.3.2.5. Tính thông lệ và cạnh tranh quốc tế

- Thông lệ: Tương đồng với hệ thống thuế thế giới để hội nhập. 
- Cạnh tranh: Thuế phải là nhân tố tạo lợi thế thu hút vốn, lao động, đầu tư so với các nước khác (tránh đánh thuế quá cao làm dòng vốn chảy ra nước ngoài).