Tóm tắt kiến thức chương 5 - Nhập môn quan hệ quốc tế AJC

1. KHÁI NIỆM VÀ QUÁ TRÌNH CỦA HỆ THỐNG QUỐC TẾ

1.1. Khái niệm "hệ thống quốc tế" (International System)

Định nghĩa cốt lõi: Hệ thống quốc tế là một chỉnh thể gồm các chủ thể Quan hệ Quốc tế (QHQT) và những mối quan hệ giữa chúng, được cấu trúc theo những luật lệ và mẫu hình nhất định. Nói cách khác, đây là tổng hợp các chủ thể QHQT có sự tương tác chặt chẽ với nhau theo kiểu phụ thuộc lẫn nhau. 
Khác với khoa học tự nhiên, hệ thống quốc tế không hiện hữu cụ thể mà tồn tại vô hình, là sản phẩm của nhận thức và tư duy (công cụ nhận thức là Lý thuyết hệ thống).

Các dấu hiệu đặc trưng (Yếu tố cấu thành):

+ Phần tử (Element): Là các bộ phận trong hệ thống, bao gồm Quốc gia (quan trọng nhất) và các chủ thể phi quốc gia. Sự thay đổi của phần tử dẫn đến thay đổi hệ thống và ngược lại. 
+ Tương tác (Interaction): Là tác động qua lại tạo sự kết nối. Tương tác phải đủ chặt chẽ (phụ thuộc lẫn nhau) mới tạo thành hệ thống. Nếu tương tác lỏng lẻo thì chỉ là "tập hợp". 
+ Môi trường: Là những gì ảnh hưởng lên hệ thống. Gồm 2 loại: 
- Môi trường bên ngoài (Environment): Bao quanh hệ thống (sinh thái, kinh tế quốc tế, hệ thống toàn cầu...). 
- Môi trường bên trong (Context): Nằm trong hệ thống, là tổng hợp những ràng buộc/phản ứng chung của các chủ thể đối với hệ thống (giá trị chung, lợi ích phổ biến). 
+ Cấu trúc (Structure): Phương thức tổ chức, sắp xếp các phần tử (thường thể hiện qua phân bố quyền lực và luật chơi/luật pháp quốc tế). 
+ Chức năng (Function): Phản ứng của hệ thống nhằm duy trì sự tồn tại và tính bền vững (ví dụ: trừng phạt hành vi vi phạm luật chơi chung). 
+ Tính ổn định (Stability): Sự tồn tại kéo dài của các xu thế, luật lệ và mẫu hình hành vi. 
+ Quá trình (Process): Sự vận động và biến đổi của các mẫu hình tương tác theo thời gian. 
+ Tính chỉnh thể (Perfect whole): Hệ thống có kết cấu riêng, mục đích riêng và hoạt động chức năng riêng biệt so với các phần tử lẻ tẻ.

Mô phỏng Sơ đồ 5.1: Cấu tạo Hệ thống quốc tế (Dạng bảng)

Lưu ý quan trọng cho sinh viên: Hãy phân biệt kỹ "Môi trường bên ngoài" và "Môi trường bên trong". Môi trường bên ngoài là bối cảnh khách quan bao quanh, còn môi trường bên trong là "nội tại" những điểm chung, giá trị chung mà các chủ thể chia sẻ với nhau.

1.2. Quá trình hình thành và phát triển của hệ thống quốc tế

Quá trình này đi từ tương tác đơn lẻ đến phụ thuộc lẫn nhau, mở rộng cả về quy mô không gian và lĩnh vực.

2. PHÂN LOẠI HỆ THỐNG QUỐC TẾ

2.1. Dựa trên quy mô không gian địa lý

+ Hệ thống toàn cầu: Quy mô khắp thế giới. Chỉ xuất hiện từ 1945 đến nay. 
+ Hệ thống khu vực: Quy mô trong một vùng địa lý (VD: Châu Âu, Đông Nam Á). Xuất hiện sớm hơn (từ cận đại). Hiện nay đóng vai trò là "tiểu hệ thống" trong hệ thống toàn cầu.

2.2. Dựa trên hệ thống chức năng

Phân loại theo lĩnh vực hoạt động nổi trội (nơi diễn ra tương tác chính): 
+ Hệ thống chính trị: VD: Hệ thống TBCN, Hệ thống XHCN. 
+ Hệ thống kinh tế: VD: Hệ thống kinh tế EU, NAFTA. 
Lưu ý: Các chủ thể vẫn quan hệ đồng thời trên nhiều lĩnh vực khác, cách chia này chỉ mang tính tương đối dựa trên hoạt động chủ đạo.

2.3. Dựa trên trạng thái, tính chất

2.4. Dựa vào cấu trúc phân bố quyền lực

Đây là cách phân loại phổ biến nhất (ảnh hưởng bởi Chủ nghĩa Hiện thực), dựa trên số lượng "Cực" (Trung tâm quyền lực).

+ Hệ thống đơn cực (Unipolar): 1 trung tâm quyền lực chi phối. 
- Bá chủ (Hegemony): Ưu thế vượt trội (VD: Mỹ trong thế giới phương Tây thời Chiến tranh Lạnh). 
- Đế quốc: Quyền lực áp đảo các nước phụ thuộc (VD: Đế quốc La Mã, Trung Hoa). 
+ Hệ thống hai cực (Bipolar): 2 quốc gia hoặc 2 khối liên minh đối trọng nhau. Điển hình: Hệ thống Xô - Mỹ trong Chiến tranh Lạnh. 
+ Hệ thống đa cực (Multipolar): Từ 5 trung tâm quyền lực trở lên (để đảm bảo cơ chế cân bằng quyền lực). Điển hình: Châu Âu thế kỷ 19 (Anh, Pháp, Nga, Áo-Hung, Đức).

Lưu ý đặc biệt cho sinh viên: Cần phân biệt "Hệ thống đế quốc - phụ thuộc" (là hệ thống quốc tế) với "Hệ thống đế quốc - thuộc địa" (không phải hệ thống quốc tế vì thuộc địa mất chủ quyền, không phải là chủ thể QHQT). Ngoài ra, hệ thống 3 hoặc 4 cực thường không bền vững vì dễ dẫn đến liên minh biến thành 2 cực.

3. VAI TRÒ CỦA HỆ THỐNG QUỐC TẾ TRONG QUAN HỆ QUỐC TẾ

3.1. Đặc điểm của hệ thống quốc tế

+ Phi hình thức: Không có bộ máy cai trị (chính phủ thế giới), tác động gián tiếp. 
+ Là hệ thống xã hội: Chịu ảnh hưởng của nhân tố chủ quan con người, tính quy luật không cứng nhắc như hệ thống tự nhiên. 
+ Tính chỉnh thể tương đối: Do các quốc gia vẫn có tính tự trị cao (chủ quyền). 
+ Tính mở: Luôn tương tác với môi trường bên ngoài. 
+ Tính tổ chức yếu: Do tình trạng vô chính phủ trong QHQT. 
+ Là phương pháp nghiên cứu: Giúp dự báo xu hướng và phân tích tác động bên ngoài.

3.2. Tác động của hệ thống quốc tế đối với quốc gia và quan hệ quốc tế

Hệ thống quốc tế giống như một "Hộp đen" (Black box) tác động đến đầu vào và đầu ra của chính sách đối ngoại:

+ Quy định xu hướng vận động chung: Tạo ra "dòng chảy" mà các quốc gia phải nương theo (nếu đi ngược sẽ gặp thách thức). 
+ Tạo ra chế độ (Regime): Hình thành luật chơi, chuẩn mực, giá trị buộc các chủ thể phải tuân thủ. 
+ Tác động tới kết quả QHQT: Môi trường hệ thống có thể tạo thuận lợi hoặc khó khăn, làm thay đổi kết quả dự kiến của quốc gia. 
+ Tác động tới chính sách đối ngoại: Là cơ sở để quốc gia hoạch định chính sách (chọn mục tiêu, công cụ) và điều chỉnh chính sách khi nhận phản hồi từ hệ thống.

3.3. Quan niệm khác nhau về hệ thống quốc tế