Tóm tắt chương 4 - Chủ nghĩa XHKH (Giáo trình Bộ GD&DT)

I. Cách mạng xã hội chủ nghĩa và tính tất yếu của nó

1. Quan niệm về cách mạng xã hội chủ nghĩa

Cách mạng xã hội chủ nghĩa là quá trình do giai cấp công nhân lãnh đạo, nhằm thay thế chế độ tư bản tư hữu bằng chế độ xã hội chủ nghĩa. 
Theo nghĩa hẹp: giành chính quyền, thiết lập nhà nước chuyên chính vô sản. 
Theo nghĩa rộng: liên tục cải tạo kinh tế, chính trị, văn hóa, tư tưởng cho đến khi hoàn thành chủ nghĩa xã hội.

2. Nguyên nhân của cách mạng xã hội chủ nghĩa

– Mâu thuẫn chủ yếu: lực lượng sản xuất phát triển vượt “vỏ tư bản” nhưng quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa không còn phù hợp. 
– Hệ quả: khủng hoảng thừa, thất nghiệp, khủng hoảng kinh tế – xã hội, bộc lộ bản chất áp bức của tư bản. 
– Kết luận: chỉ có cách mạng vô sản mới tháo gỡ mâu thuẫn, đưa xã hội lên tầm phát triển mới.

3. Những điều kiện của cách mạng xã hội chủ nghĩa

a) Điều kiện khách quan

– Lực lượng sản xuất: công nghiệp hóa, tập trung, tự động hóa tăng cao.
– Mâu thuẫn giai cấp: công nhân–tư sản gay gắt, nông dân kiệt quệ dẫn đến khủng hoảng xã hội.
– Tác động quốc tế: áp lực của phong trào cách mạng vô sản toàn cầu; chiến tranh, khủng hoảng thuộc địa.
– Thành tựu khoa học–kỹ thuật: cảnh báo công nhân về bất công, tạo cơ sở vật chất cho XHCN.

b) Điều kiện chủ quan

– Giai cấp công nhân: đã hình thành đội ngũ tiên phong, có ý thức giai cấp và tổ chức đảng.
– Đảng Cộng sản: xây dựng đường lối đúng đắn, định hướng liên minh công–nông–trí thức.
– Nhân tố tinh thần: lý luận Mác-Lênin soi đường, khắc phục tư tưởng phong kiến, tư sản trong quần chúng.

4. Tiến trình của cách mạng xã hội chủ nghĩa

Quá trình liên tục gồm hai giai đoạn:

– Giai đoạn I: Giành chính quyền vô sản – lật đổ chuyên chính tư sản bằng bạo lực hoặc áp lực chính trị.
– Giai đoạn II: Cải tạo xã hội cũ, xây dựng xã hội mới: - Kinh tế: chuyển đổi sở hữu, xây dựng nền kinh tế kế hoạch hóa, nâng cao năng suất. - Chính trị: mở rộng dân chủ XHCN, tham gia quản lý của nhân dân. - Văn hóa–tư tưởng: xây dựng thế giới quan mới, giải phóng tinh thần.

Lưu ý: Không nên xem cải tạo xã hội chỉ là đàn áp giai cấp cũ; đây là sự kết hợp giữa khôi phục – phát triển các giá trị tiến bộ và bài trừ tàn dư lạc hậu.

II. Mục tiêu, nội dung và động lực của cách mạng xã hội chủ nghĩa

1. Mục tiêu của cách mạng xã hội chủ nghĩa

– Giai đoạn I: Giành chính quyền về tay giai cấp công nhân và nhân dân lao động.
– Giai đoạn II: Xóa bỏ mọi chế độ bóc lột, thiết lập xã hội công bằng, ấm no, hướng đến chủ nghĩa cộng sản.

2. Nội dung của cách mạng xã hội chủ nghĩa

Chú ý nhầm lẫn: Nội dung văn hóa không chỉ là tuyên truyền; cần phát huy sáng tạo, kế thừa truyền thống.

3. Động lực của cách mạng xã hội chủ nghĩa

– Giai cấp công nhân: lực lượng chủ yếu, quyết định thắng lợi khi có tổ chức và lý tưởng cách mạng.
– Nông dân & trí thức: lực lượng bổ trợ; nông dân cung cấp nhân lực, trí thức đóng góp khoa học, pháp luật.
– Đại đoàn kết toàn dân & đổi mới sáng tạo: tạo môi trường xã hội ổn định, thúc đẩy phát triển bền vững.

III. Lý luận cách mạng không ngừng của chủ nghĩa Mác-Lênin và sự vận dụng ở Việt Nam

1. Lý luận cách mạng không ngừng

– Marx & Engels: cách mạng gồm hai giai đoạn liên tục nhưng chưa tách rời; bước đầu giành dân chủ, sau đó tiến lên vô sản.
– Lenin: phát triển khái niệm “cách mạng không ngừng”, cho phép các nước trung bình, phong kiến chuyển trực tiếp lên cách mạng vô sản khi có liên minh công–nông
 

Lưu ý: “Không ngừng” là tính kế thừa – phát triển liên tục, không phải chiến tranh kéo dài vô tận.

2. Sự chuyển biến từ cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân lên cách mạng xã hội chủ nghĩa

a) Tính tất yếu của CMDTDCND

– Giai đoạn tiền đề trong điều kiện thực dân–phong kiến: phá bỏ ách áp bức nhưng vẫn duy trì quan hệ tư sản.
 

Lưu ý: Chỉ khi có Đảng Cộng sản lãnh đạo và lý luận Mác-Lênin, mới có thể chuyển từ CMDTDCND sang CMXHCN.

b) Tính tất yếu chuyển tiếp lên CMXHCN

– Lực lượng sản xuất phát triển, mâu thuẫn giai cấp gay gắt, công nhân nhận thức sứ mệnh lịch sử.
– Đảng Cộng sản soi đường, liên minh công–nông–trí thức chuyển hóa thành CMXHCN.
– Thực tiễn Việt Nam: từ Kháng chiến chống Pháp (1945–1954), kiến thiết miền Bắc (1954–1975), giải phóng miền Nam (1975), nhất quán con đường XHCN dưới sự lãnh đạo Đảng.

Ghi nhớ: Phân biệt rõ mục tiêu, lãnh đạo và bản chất quyền lực của hai giai đoạn.