Tóm tắt kiến thức chương 2 - Nhập môn quan hệ quốc tế AJC

1. KHÁI NIỆM VÀ PHÂN LOẠI CHỦ THỂ QUAN HỆ QUỐC TẾ

1.1. Khái niệm "chủ thể trong quan hệ quốc tế"

Chủ thể quan hệ quốc tế (QHQT) được hiểu là những thực thể đóng một vai trò có thể nhận thấy được trong QHQT. Khái niệm này bao hàm sự tham gia của nhiều dạng thực thể từ quốc gia, tổ chức đến cá nhân, nhưng chỉ những thực thể có đủ 4 đặc trưng cơ bản mới được coi là chủ thể thực thụ.

4 đặc trưng chính của chủ thể QHQT:

Lưu ý cho sinh viên: 
+ Thuật ngữ "Thực thể" (Entity) rộng hơn "Chủ thể" (Actor). Mọi chủ thể đều là thực thể, nhưng không phải thực thể nào tham gia QHQT cũng là chủ thể (nếu thiếu vai trò/ảnh hưởng đáng kể).
+ Trong tài liệu nước ngoài, chủ thể thường gọi là "Diễn viên" (Actor), hàm ý về vai diễn (role) trong vở kịch thế giới.

1.2. Phân loại chủ thể trong quan hệ quốc tế

Có nhiều cách phân loại của các học giả (Morton Kaplan, James Rosenau, Merle M...), tuy nhiên cách phân loại phổ biến nhất hiện nay dựa trên tiêu chí lấy quốc gia làm trung tâm:

1. Chủ thể Quốc gia (State Actor):
+ Là quốc gia hay quốc gia - dân tộc.
+ Là chủ thể cơ bản, quan trọng nhất, có vai trò lớn nhất.
+ Là chủ thể đương nhiên của Luật pháp quốc tế.

2. Chủ thể Phi quốc gia (Non-state Actor):
+ Không phải là nhà nước/quốc gia.
+ Có sự độc lập tương đối với nhà nước, hoạt động vượt biên giới.
+ Bao gồm: Tổ chức quốc tế (IGOs, NGOs), Công ty xuyên quốc gia (MNCs), nhóm tôn giáo, khủng bố, cá nhân...

Lưu ý thuật ngữ: Giáo trình thống nhất dùng "Chủ thể quốc gia" và "Chủ thể phi quốc gia" thay vì "Chủ thể nhà nước" để tương hợp với Luật pháp quốc tế và bao quát hơn (vì nhà nước chỉ là bộ máy đại diện).

2. QUỐC GIA (STATE ACTOR)

2.1. Quá trình hình thành và phát triển quốc gia

Quốc gia là hình thức tổ chức chính trị phổ biến, xuất hiện do nhu cầu liên kết và quản lý của con người. Trong QHQT, thuật ngữ phổ biến là quốc gia - dân tộc (Nation-State): sự thống nhất giữa quốc gia (lãnh thổ, chính trị) và dân tộc (văn hóa, bản sắc).

Các cột mốc quan trọng:
+ Năm 1648 (Hiệp ước Westphalia): Đánh dấu sự ra đời của mô hình quốc gia hiện đại (độc lập, bình đẳng, có chủ quyền).
+ Thế kỷ XX (Sau 1945): Bùng nổ số lượng quốc gia do hệ thống thuộc địa tan rã (hơn 100 quốc gia mới).
+ Sau Chiến tranh lạnh: Tiếp tục tăng do sự tan rã của các liên bang (Liên Xô, Nam Tư).
+ Hiện nay: Khoảng 193 thành viên Liên hợp quốc.

2.2. Khái niệm "quốc gia"

Theo Công ước Montevideo (1933), quốc gia là một thực thể pháp lý quốc tế cần hội tụ đủ các yếu tố sau:

Lưu ý đặc biệt (Các trường hợp ngoại lệ):
+ Có những thực thể thiếu một số dấu hiệu nhưng vẫn được coi là quốc gia (ví dụ: Israel thiếu biên giới xác định, một số nước bị chiếm đóng).
+ Ngược lại, có thực thể đủ dấu hiệu nhưng chưa được công nhận rộng rãi (Đài Loan, Bắc Síp...).
+ Vatican là trường hợp đặc biệt (tư cách quốc gia hạn chế, phụ thuộc Italy).

2.3. Phân loại quốc gia

Do tính đa dạng về diện tích, dân số, kinh tế, quân sự..., có nhiều cách phân loại quốc gia:

2.4. Chủ quyền quốc gia

Chủ quyền quốc gia (Sovereignty) là thuộc tính quan trọng nhất, là "sinh mệnh" của quốc gia.

Nội dung:
+ Đối nội: Quyền tối cao hoạch định chính sách, luật pháp, chế độ mà không bị can thiệp.
+ Đối ngoại: Sự độc lập, bình đẳng, không chịu sự áp đặt từ bên ngoài.

Sự vận động của khái niệm chủ quyền:
+ Trước hiện đại: Chủ quyền tuyệt đối (của vua chúa), không hạn chế -> dễ dẫn đến xâm lược.
+ Hiện đại (sau Westphalia): Chuyển sang chủ quyền quốc gia.
+ Hiện nay: Chủ quyền quốc gia phân chia (Divided Sovereignty) hay chủ quyền tương đối. Các quốc gia tôn trọng và bình đẳng chủ quyền với nhau (Hiến chương LHQ).

Tác động tới QHQT:
+ Tạo ra tình trạng vô chính phủ (Anarchy) - không có cơ quan tối cao trên đầu các quốc gia.
+ Là nguồn gốc của xung đột (khi các nước muốn mở rộng chủ quyền).
+ Là mục tiêu xuyên suốt của chính sách đối ngoại.

2.5. Lợi ích của quốc gia

Lợi ích quốc gia (National Interest) là những lợi ích chung chủ yếu của quốc gia trong quan hệ với bên ngoài. Nó là động cơ, mục tiêu và thước đo của chính sách đối ngoại.

Phân loại lợi ích:
+ Theo mức độ: Sống còn (Cốt lõi) - Quan trọng - Thứ yếu.
+ Theo thời gian: Chiến lược (lâu dài) - Ngắn hạn.
+ Theo tính chất: Chính trị, An ninh, Kinh tế, Văn hóa.
+ Theo so sánh: Lợi ích tuyệt đối (những gì mình đạt được) vs Lợi ích tương đối (so sánh hơn/thua với nước khác).

Bảng so sánh quan điểm về Lợi ích quốc gia:

2.6. Chủ nghĩa Dân tộc

Dân tộc là cộng đồng người liên kết bởi lịch sử, ngôn ngữ, văn hóa... Có hai nghĩa: (1) Tộc người (Ethnic), (2) Quốc gia - dân tộc (Nation-state).

Chủ nghĩa Dân tộc (Nationalism):
+ Về tư tưởng:
  - Chủ nghĩa dân tộc Quốc gia: Củng cố sự thống nhất đất nước.
  - Chủ nghĩa dân tộc Sắc tộc: Có thể dẫn đến ly khai, xung đột nội bộ.
+ Về tâm lý: Lòng yêu nước, sự tự tôn dân tộc, vị kỷ dân tộc.

Tác động:
+ Là động lực hình thành quốc gia.
+ Là nguồn sức mạnh quốc gia (huy động xã hội).
+ Là nguyên nhân gây xung đột (ly khai, sắc tộc, chủ nghĩa dân tộc cực đoan).

2.7. Vai trò chủ thể quan hệ quốc tế của quốc gia

Quốc gia được khẳng định là chủ thể cơ bản và quan trọng nhất trong QHQT. Dưới đây là phân tích so sánh để chứng minh điều này:

Kết luận quan trọng: Mặc dù các chủ thể phi quốc gia đang nổi lên, nhưng quốc gia vẫn nắm giữ vai trò trung tâm, quyết định cấu trúc và tiến trình của QHQT.