Tóm tắt kiến thức chương 2 - Cơ sở văn hóa Việt Nam (ULIS)

BÀI 5. HÌNH THÁI VÀ MÔ HÌNH VĂN HÓA

- Mô hình cấu trúc văn hóa (Structural model): Là cách tiếp cận nhằm tìm ra những quy luật chung, những thành tố phổ quát và sự sắp xếp mang tính hệ thống tồn tại trong mọi nền văn hóa. Nó giống như việc tìm ra "bộ khung" hay "ngữ pháp" chung, giúp ta thấy được sự đồng nhất và những nguyên tắc phổ quát của văn hóa nhân loại.

- Loại hình văn hóa (Cultural type): Là phương pháp phân loại các nền văn hóa vào từng nhóm dựa trên những đặc trưng khu biệt, độc đáo của chúng. Nếu mô hình cấu trúc tìm kiếm "cái chung", thì loại hình văn hóa tập trung làm nổi bật "cái riêng", cái khác biệt, giúp nhận diện bản sắc của từng cụm văn hóa.

Có ba học thuyết lớn được đưa ra để lý giải về sự tương đồng giữa các nền văn hóa khác nhau trên thế giới: 
- Thuyết khuyếch tán văn hóa (Diffusionism): Ra đời cuối thế kỷ XIX, thuyết này cho rằng văn hóa được sáng tạo ở một trung tâm duy nhất rồi từ đó lan truyền, lan tỏa ra các vùng khác thông qua các quá trình di cư, tiếp xúc hoặc mô phỏng. Thuyết này có hạt nhân hợp lý khi giải thích mối quan hệ giữa các nền văn hóa có chung nguồn gốc. Tuy nhiên, việc cực đoan hóa nó đã dẫn đến quan điểm coi một dân tộc là "ưu việt" hơn, là trung tâm sáng tạo, còn các dân tộc khác chỉ là "bắt chước" một cách thụ động, và vì vậy nó đã bị giới thực dân lợi dụng để biện minh cho chính sách cai trị của mình. 
- Thuyết vùng văn hóa (Culture Area): Xuất hiện đầu thế kỷ XX ở Mỹ, thuyết này phản đối cả thuyết tiến hóa đơn tuyến và thuyết khuyếch tán. Dựa trên nghiên cứu văn hóa của người da đỏ, các học giả cho rằng các dân tộc dù không cùng nguồn gốc nhưng khi cùng sinh sống trên một vùng lãnh thổ với điều kiện địa lý tương đồng sẽ có xu hướng hình thành những nét văn hóa chung. 
- Thuyết loại hình kinh tế-văn hóa (Economic-Cultural Type): Phát triển từ thuyết vùng văn hóa, các nhà dân tộc học Xô viết cho rằng loại hình kinh tế là yếu tố quyết định, tạo ra những loại hình văn hóa tương ứng. Họ phân chia lịch sử văn hóa nhân loại thành ba nhóm loại hình kinh tế-văn hóa lớn, bao gồm: săn bắt, hái lượm; nông nghiệp dùng cuốc kết hợp chăn nuôi; và nông nghiệp dùng cày với sức kéo động vật.

Hai loại hình văn hóa cơ bản

Nguồn gốc sâu xa của sự khác biệt văn hóa đến từ sự khác biệt về môi trường sống và phương thức kinh tế. Từ đó, hai loại hình văn hóa gốc đã hình thành, đóng vai trò nền tảng chi phối các nền văn hóa trên thế giới.

Lưu ý quan trọng: Không có một nền văn hóa nào tồn tại ở dạng thuần túy nông nghiệp hay thuần túy du mục. Sự phân loại này chỉ mang tính tương đối, dựa trên việc đặc trưng nào là chủ đạo và nổi trội hơn. Ngay cả các nền văn hóa hiện đại trong thời đại công nghiệp hay hậu công nghiệp vẫn mang trong mình những dấu ấn sâu đậm của một trong hai loại hình gốc này.

BÀI 6. NHỮNG THÀNH TỐ CỦA VĂN HÓA

A. SƠ ĐỒ CÁC THÀNH TỐ VĂN HÓA

Văn hóa là một hệ thống hữu cơ, phức hợp được cấu thành bởi nhiều thành tố khác nhau. Mỗi thành tố có đặc trưng riêng nhưng đều liên kết chặt chẽ và tương tác với nhau, cùng phản ánh bản sắc chung của nền văn hóa đó.

B. MỘT SỐ THÀNH TỐ CƠ BẢN

I. NGÔN NGỮ

- Nguồn gốc tiếng Việt: Tiếng Việt không có nguồn gốc đơn nhất mà là sản phẩm của một quá trình hội tụ, giao thoa văn hóa và tộc người lâu dài tại châu thổ sông Hồng. Các nhà nghiên cứu cho rằng nó được hình thành từ hai yếu tố chính: 
+ Yếu tố Môn-Khơme: Đóng vai trò là cơ tầng, tức là lớp nền tảng ban đầu, cung cấp vốn từ vựng cơ bản. 
+ Yếu tố Tày-Thái: Đóng vai trò là cơ chế, tức là cung cấp cách thức vận hành, cấu trúc ngữ pháp, làm thay đổi ngôn ngữ Môn-Khơme ban đầu theo một trật tự mới.

- Quá trình phát triển: Trong lịch sử, tiếng Việt đã tiếp xúc và chịu ảnh hưởng sâu sắc từ hai ngôn ngữ lớn là tiếng Hán và tiếng Pháp. Tuy nhiên, thay vì bị đồng hóa, xu hướng chủ đạo và mạnh mẽ nhất luôn là Việt hóa các yếu tố ngoại lai, biến chúng thành một bộ phận của tiếng Việt, làm cho ngôn ngữ dân tộc trở nên phong phú hơn mà không đánh mất bản sắc.

- Đặc điểm loại hình của tiếng Việt: Tiếng Việt thuộc loại hình ngôn ngữ đơn lập, âm tiết tính. 
+ Tính phân tiết: Dòng lời nói được phân chia rạch ròi thành các âm tiết, mỗi âm tiết mang một thanh điệu và thường tương ứng với một hình vị (một "tiếng"). 
+ Từ không biến đổi hình thái: Từ (ví dụ: "ăn", "ngủ", "đẹp") giữ nguyên hình thức âm thanh của nó trong mọi ngữ cảnh, không bị biến đổi để thể hiện thời, thể, ngôi, số như trong các ngôn ngữ biến hình (ví dụ: go -> went -> gone trong tiếng Anh). 
+ Phương thức ngữ pháp chủ yếu: Ý nghĩa ngữ pháp được thể hiện chủ yếu qua trật tự từ (ví dụ: "chó cắn người" khác "người cắn chó") và việc sử dụng các hư từ (ví dụ: đã, sẽ, đang, của, và...).

- Các hình thức chữ viết: 
+ Chữ Hán: Là chữ viết ngoại sinh, được du nhập và sử dụng như công cụ hành chính, văn tự chính thống trong suốt thời kỳ Bắc thuộc và các triều đại phong kiến tự chủ. 
+ Chữ Nôm: Là một sáng tạo vĩ đại, thể hiện ý thức dân tộc sâu sắc của người Việt. Chữ Nôm được tạo ra trên cơ sở các bộ phận của chữ Hán để ghi âm và ghi nghĩa tiếng Việt. Tuy nhiên, do cấu tạo phức tạp, không được chuẩn hóa, đòi hỏi người dùng phải thông thạo chữ Hán nên nó không thể trở thành chữ viết phổ cập cho toàn dân. 
+ Chữ Quốc ngữ: Ban đầu được các giáo sĩ phương Tây và người Việt xây dựng dựa trên bảng chữ cái Latinh với mục đích chính là để truyền đạo. Từng bị các nhà nho bảo thủ xem là "chữ của tà đạo", nhưng sau đó lại được chính các nhà nho yêu nước tiến bộ trong phong trào Duy Tân nhận ra ưu điểm vượt trội (dễ học, dễ viết, dễ phổ biến) và ra sức cổ vũ, truyền bá, đưa nó trở thành chữ viết chính thức của dân tộc sau Cách mạng tháng Tám.

II. TÔN GIÁO

Tôn giáo là một thực thể lịch sử do con người sáng tạo ra để biểu hiện và phản kháng lại những khổ ải trong đời sống hiện thực. Nó luôn bao gồm hai yếu tố song hành: cái trần tục (nguồn gốc xã hội) và cái thiêng liêng (niềm tin siêu nhiên).

1. Nho giáo (Khổng giáo)

- Bản chất: Về cơ bản, Nho giáo không phải là một tôn giáo với hệ thống thần điện, mà là một học thuyết chính trị-đạo đức nhằm tổ chức, quản lý xã hội và hoàn thiện con người. 
- Tư tưởng chính: 
+ Khổng Tử: Đề cao dùng đạo đức để cai trị. Hạt nhân của tư tưởng là chữ Nhân (lòng thương người, "kỷ sở bất dục, vật thi ư nhân"). 
+ Mạnh Tử: Phát triển học thuyết của Khổng Tử, nổi bật với thuyết tính thiện (con người sinh ra vốn có mầm mống tốt lành) và tư tưởng chính trị trọng dân ("Dân vi quý, xã tắc thứ chi, quân vi khinh").

- Nho giáo ở Việt Nam: 
+ Lịch sử: Du nhập từ thời Bắc thuộc nhưng chỉ thực sự có vị thế quan trọng từ thời Lý - Trần và đạt đến địa vị độc tôn, trở thành hệ tư tưởng chính thống của nhà nước phong kiến dưới thời Lê sơ (thế kỷ XV). 
+ Đặc điểm ("Độ khúc xạ"): Khi vào Việt Nam, Nho giáo không được tiếp thu một cách nguyên bản mà có sự "khúc xạ", biến đổi để phù hợp với điều kiện lịch sử và tâm lý con người Việt Nam. Nó đã dung hợp mạnh mẽ với Phật giáo, Đạo giáo và các tín ngưỡng dân gian bản địa, tạo nên một "tam giáo đồng nguyên" và một sắc thái Nho giáo Việt Nam rất riêng biệt.

2. Phật giáo

- Giáo lý cơ bản: Tập trung vào việc nhận thức chân lý về nỗi khổ của kiếp người (Khổ đế), tìm ra nguyên nhân của nỗi khổ đó (Tập đế), nhận ra khả năng chấm dứt nỗi khổ (Diệt đế) và con đường để thực hiện điều đó (Đạo đế). Toàn bộ giáo lý được xây dựng trên nền tảng thuyết Thập nhị nhân duyên, giải thích vòng luân hồi sinh tử của chúng sinh. 
- Các tông phái chính:

- Phật giáo ở Việt Nam: 
+ Lịch sử: Du nhập vào Việt Nam từ rất sớm (khoảng thế kỷ II) qua cả đường biển và đường bộ, với trung tâm Phật giáo lớn đầu tiên là Luy Lâu (Bắc Ninh). Phật giáo phát triển cực thịnh dưới thời Lý - Trần, trở thành quốc giáo và có ảnh hưởng sâu rộng đến mọi mặt của đời sống xã hội. Dấu ấn đặc sắc của thời kỳ này là sự ra đời của Thiền phái Trúc Lâm do vua Trần Nhân Tông sáng lập, một thiền phái mang đậm bản sắc Việt Nam. 
+ Đặc điểm: Đa số người Việt (dân tộc Kinh) theo phái Đại thừa, trong khi cộng đồng người Khơme ở Nam Bộ theo phái Tiểu thừa.

3. Đạo giáo

Lưu ý: Cần phân biệt rõ hai khái niệm thường bị nhầm lẫn: 
- Đạo gia (Đạo giáo triết học): Là hệ thống tư tưởng triết học của Lão Tử và Trang Tử. Học thuyết này bàn về "Đạo" (quy luật vận động tự nhiên của vũ trụ) và đề cao lối sống "Vô vi" (thuận theo tự nhiên, không can thiệp thô bạo). 
- Đạo giáo tôn giáo (Đạo giáo thần tiên): Là một tôn giáo thực sự với mục đích tìm kiếm sự trường sinh bất tử thông qua các phương pháp như luyện đan, tu tiên, và sử dụng các yếu tố ma thuật, bùa chú, phù thủy.

- Ảnh hưởng ở Việt Nam: Ảnh hưởng của Đạo gia chủ yếu giới hạn trong tầng lớp trí thức, nho sĩ yêu thích sự tự do, tự tại. Ngược lại, Đạo giáo tôn giáo với các yếu tố thần tiên, phép thuật lại có sức sống mạnh mẽ hơn trong dân gian, vì nó dễ dàng dung hợp và hòa quyện với các tín ngưỡng ma thuật bản địa của người Việt.

4. Kitô giáo (Thiên Chúa giáo)

- Nguồn gốc: Ra đời ở các tỉnh phía Đông của đế quốc La Mã, ban đầu là tôn giáo của những tầng lớp bị áp bức như nô lệ, người nghèo và các dân tộc bị đô hộ. 
- Giáo lý: Dựa trên Kinh Thánh (gồm Cựu ước và Tân ước), với niềm tin cốt lõi vào một Thiên Chúa duy nhất, toàn năng, là đấng sáng tạo ra vũ trụ và con người. 
- Kitô giáo ở Việt Nam: 
+ Lịch sử: Các giáo sĩ phương Tây bắt đầu đến truyền đạo từ thế kỷ XVI. Quá trình du nhập của Kitô giáo vào Việt Nam không diễn ra một cách hòa bình mà thường gắn liền với các hoạt động chính trị và âm mưu xâm lược của thực dân Pháp. Do đó, nó đã bị các triều đại phong kiến, đặc biệt là nhà Nguyễn, ra lệnh cấm đạo gay gắt, tạo nên một trang sử đầy biến động. 
+ Ảnh hưởng văn hóa: Đóng góp lớn nhất và có ảnh hưởng sâu rộng nhất của các giáo sĩ đối với văn hóa Việt Nam chính là việc tham gia sáng tạo ra chữ Quốc ngữ để phục vụ cho công cuộc truyền giáo.

III. TÍN NGƯỠNG

Tín ngưỡng là các hệ thống niềm tin dân gian, tồn tại trước hoặc song song với các tôn giáo lớn. So với tôn giáo, tín ngưỡng thường có cơ cấu tổ chức lỏng lẻo hơn, mang tính bản địa và gắn liền với đời sống cộng đồng. Bản chất của tín ngưỡng là quá trình "thiêng hóa" một nhân vật hoặc một hiện tượng tự nhiên, gửi gắm vào đó niềm tin và sự tôn thờ của con người.

1. Tín ngưỡng phồn thực

- Bản chất: Là hình thức tín ngưỡng cổ xưa nhất, thể hiện khát vọng mãnh liệt về sự sinh sôi nảy nở của con người và sự màu mỡ của vạn vật (mùa màng, gia súc). 
- Biểu tượng: Tôn thờ các biểu tượng của sinh thực khí (linga - nam, yoni - nữ) và mô phỏng hành vi giao phối trong các nghi lễ. 
- Dấu vết: Mặc dù bị các triều đại Nho giáo đàn áp, tín ngưỡng này không mất đi mà lắng đọng, ẩn mình dưới nhiều hình thức văn hóa khác nhau: trong các di vật khảo cổ (tượng linga, tượng nam nữ giao hợp trên thạp đồng Đào Thịnh), trong nghệ thuật dân gian (tranh Đông Hồ "Hứng dừa", "Đánh ghen"), và đặc biệt sống động trong các trò diễn tại các lễ hội cổ truyền (trò "múa mo", "bắt chạch trong chum", "tùng dí").

2. Tín ngưỡng thờ Thành hoàng

- Nguồn gốc và phát triển: Tín ngưỡng này có gốc từ Trung Quốc (thờ thần bảo hộ cho thành trì). Khi vào Việt Nam, nó đã được bản địa hóa một cách sâu sắc để trở thành tín ngưỡng thờ Thành hoàng làng—vị thần chủ, vị thánh bảo trợ cho đời sống tâm linh của cả một cộng đồng làng xã. 
- Vai trò kép: Thành hoàng có vai trò kép. Đối với dân làng, ngài là vị thánh tối cao, che chở, phù hộ cho dân làng. Đối với triều đình, ngài được xem như một "viên chức" ở cõi âm, thay mặt nhà vua cai quản làng đó, và sự "bổ nhiệm" này được chính thức hóa bằng các bản sắc phong của nhà vua. 
- Đối tượng thờ cúng (Thần tích): Thành hoàng có thể là bất kỳ ai: thiên thần, nhiên thần (thần sông, thần núi), hoặc phổ biến nhất là nhân thần (các anh hùng dân tộc, những người có công khai phá, lập làng, dạy nghề...). Các câu chuyện về lai lịch của họ (thần tích) là một sự sáng tạo tập thể, pha trộn giữa lịch sử, huyền thoại và các lớp văn hóa Nho, Phật, Đạo.

3. Tín ngưỡng thờ Mẫu

- Nguồn gốc: Tín ngưỡng này có cội rễ sâu xa từ chế độ mẫu hệ và tục thờ các nữ thần của cư dân nông nghiệp lúa nước. Hình thức sơ khai của nó là việc thờ các vị nữ thần cai quản các hiện tượng tự nhiên liên quan mật thiết đến nông nghiệp như mây, mưa, sấm, chớp (hệ thống Tứ Pháp ở vùng Dâu). 
- Phát triển: Từ việc thờ các nữ thần riêng lẻ, tín ngưỡng này đã phát triển thành một hệ thống điện thần hoàn chỉnh, có tôn ti, trật tự là Mẫu tam phủ, tứ phủ. 
- Đặc điểm: Đây là một hiện tượng văn hóa dân gian tổng thể, bao gồm hệ thống thần điện phong phú, các huyền thoại, thần tích, văn chầu, và đặc biệt là các hình thức diễn xướng độc đáo như hát chầu văn và nghi lễ hầu đồng (lên đồng). Lên đồng là một hình thức sa-man giáo, trong đó các ông đồng, bà đồng trở thành phương tiện để các vị thánh thần giáng nhập, ban phước, chữa bệnh và truyền phán.

IV. LỄ HỘI

- Nguồn gốc và ý nghĩa: Lễ hội ra đời từ nhịp điệu của nền nông nghiệp lúa nước. Nó diễn ra vào thời điểm nông nhàn, là dịp để cộng đồng vừa thực hiện nhu cầu tâm linh (cảm tạ thần linh đã phù hộ cho mùa màng cũ và cầu xin cho mùa màng mới), vừa đáp ứng nhu cầu giải trí, gắn kết cộng đồng. 
- Cấu trúc: Một lễ hội truyền thống thường bao gồm 2 phần không thể tách rời: 
+ Phần Lễ: Là phần hồn của lễ hội, bao gồm các nghi thức cúng tế trang nghiêm, được thực hiện một cách bài bản, quy củ, thể hiện lòng thành kính của cộng đồng đối với thần linh. 
+ Phần Hội: Là phần thể xác của lễ hội, bao gồm các sinh hoạt văn hóa cộng đồng sôi nổi, vui tươi. Thành tố quan trọng và đặc sắc nhất của phần hội là các trò diễn (tái hiện lại sự tích, công trạng của vị thần được thờ) và các trò chơi dân gian (đấu vật, chọi gà, kéo co...). 
- Giá trị: Lễ hội có hai giá trị cốt lõi là tạo ra sự cộng cảm (cùng chung một niềm vui, một cảm xúc) và cộng mệnh (cùng chung một vận mệnh, một niềm tin), qua đó thắt chặt tình đoàn kết cộng đồng. Nó được ví như một "bảo tàng sống" của văn hóa, lưu giữ và trình diễn một cách sinh động các giá trị, tín ngưỡng, và các hình thức nghệ thuật của dân tộc.

BÀI 7. CHỨC NĂNG VÀ CẤU TRÚC CỦA VĂN HÓA

I. CHỨC NĂNG CỦA VĂN HÓA

Là một thiên nhiên thứ hai do con người sáng tạo ra, văn hóa có mục tiêu cao cả nhất là vì con người, vì sự phát triển và hoàn thiện con người. Văn hóa thực hiện mục tiêu đó thông qua các chức năng xã hội cơ bản sau:

- Chức năng giáo dục: Đây là chức năng bao trùm, cốt lõi và tập trung nhất của văn hóa. Văn hóa bồi dưỡng, đào tạo con người, hình thành nên nhân cách theo những khuôn mẫu, chuẩn mực mà xã hội đề ra. Nếu gen sinh học di truyền hình thể, thì văn hóa được xem là một loại "gen xã hội" di truyền lại toàn bộ kinh nghiệm, phẩm chất và bản sắc của cộng đồng cho các thế hệ tương lai, qua đó đảm bảo tính kế tục của lịch sử.

- Chức năng nhận thức: Văn hóa cung cấp cho con người một kho tàng tri thức, kinh nghiệm phong phú đã được tích lũy qua nhiều thế hệ. Thông qua văn hóa, con người hiểu biết về thế giới tự nhiên, về xã hội và về chính bản thân mình. Đây là chức năng tiền đề, bởi không có nhận thức thì không thể thực hiện các chức năng khác.

- Chức năng thẩm mỹ: Văn hóa không chỉ đáp ứng nhu cầu hiểu biết mà còn thỏa mãn nhu cầu hưởng thụ và sáng tạo ra cái đẹp của con người. Xét cho cùng, mọi sáng tạo văn hóa đều là quá trình con người nhào nặn hiện thực theo quy luật của cái đẹp, hướng con người tới các giá trị Chân - Thiện - Mỹ.

- Chức năng giải trí: Sau những giờ lao động mệt mỏi, con người có nhu cầu giải tỏa căng thẳng về tinh thần và thể chất. Văn hóa, thông qua các hoạt động như lễ hội, nghệ thuật, trò chơi... đáp ứng nhu cầu giải trí chính đáng đó, giúp con người tái tạo sức lao động và làm cho cuộc sống trở nên phong phú, cân bằng hơn.

- Chức năng tổ chức và điều chỉnh xã hội: Văn hóa là chất keo kết dính các cá nhân lại thành một cộng đồng có tổ chức. Nó thiết lập nên một hệ thống các giá trị, chuẩn mực, luật lệ, phong tục... để định hướng và điều chỉnh hành vi của các thành viên trong xã hội, đảm bảo cho xã hội vận hành một cách ổn định. Chính vì vai trò này mà ngày nay, văn hóa được xem là động lực của sự phát triển bền vững.

II. CẤU TRÚC CỦA VĂN HÓA

1. Văn hóa sản xuất

- Nông nghiệp: Nền tảng của văn hóa Việt Nam là nền văn minh nông nghiệp xóm làng, với cây lúa nước là chủ đạo. Do đặc thù của môi trường đồng bằng sông nước (lúc thiếu nước, lúc thừa nước), các biện pháp thủy lợi (be bờ, đắp đê, khơi mương) đã sớm ra đời và trở thành một phần không thể thiếu trong tư duy và hành động của người Việt. Đơn vị sản xuất cơ bản và hạt nhân của xã hội là gia đình nhỏ.

- Thủ công nghiệp: Các nghề thủ công truyền thống như đúc đồng, làm gốm, dệt vải... không tách rời khỏi nông nghiệp mà tồn tại ngay trong các làng xã. Ban đầu, người nông dân chỉ làm nghề phụ vào lúc nông nhàn. Dần dần, một số làng chuyên môn hóa sản xuất, hình thành nên mô hình làng nghề độc đáo, một mô hình kinh tế phù hợp với nền kinh tế tự cung tự cấp và tận dụng được nguồn lao động dư thừa ở nông thôn.

2. Văn hóa vũ trang

- Đặc điểm nổi bật: Lịch sử giữ nước đã hun đúc nên những truyền thống quân sự độc đáo, được quy định bởi hai yếu tố: 
+ Yếu tố địa lý: Địa hình sông ngòi chằng chịt đã tạo tiền đề cho sự phát triển của nghệ thuật thủy chiến, lấy thuyền bè làm phương tiện cơ động chính. 
+ Yếu tố xã hội: Việc phải thường xuyên đối mặt với những kẻ thù xâm lược lớn mạnh hơn nhiều lần từ phương Bắc đã buộc người Việt phải phát huy tối đa sức mạnh của toàn dân, hình thành truyền thống chiến tranh nhân dân, dùng dân binh hỗ trợ quân binh, lấy ít địch nhiều, lấy yếu chống mạnh.

- Ý thức: Trong tâm thức của người Việt, lao động sản xuất và đấu tranh bảo vệ tổ quốc luôn là hai mặt của một quá trình, gắn bó hữu cơ với nhau: dựng nước luôn đi đôi với giữ nước.

3. Văn hóa sinh hoạt

- Đời sống vật chất (Ăn, mặc, ở, đi lại): 
+ Ăn: Lương thực chính là gạo (cả nếp và tẻ), kết hợp với nguồn đạm dồi dào từ thủy sản (cá, cua, ốc). Thói quen ăn chung mâm, dùng bát lớn đựng thức ăn chung đã hình thành từ sớm. 
+ Mặc: Trang phục truyền thống đơn giản, phù hợp với khí hậu nóng ẩm: nam cởi trần đóng khố, nữ mặc váy và áo ngắn. Phổ biến nhất là tục xăm mình trên cơ thể. 
+ Đi lại: Do môi trường sông nước, thuyền là phương tiện giao thông phổ cập nhất. Trên bộ, voi và trâu là những phương tiện vận tải và sức kéo quan trọng.

- Đời sống tinh thần và xã hội: 
+ Nguyên lý Mẹ: Dù xã hội đã chuyển sang chế độ phụ hệ, vai trò của người phụ nữ vẫn được đề cao và thấm sâu vào mọi mặt đời sống. Nguyên nhân là do những đóng góp to lớn và không thể thiếu của họ trong lao động nông nghiệp và cả trong đấu tranh giữ nước. Điều này được thể hiện qua khái niệm "của chồng công vợ" và sự tôn vinh các nữ anh hùng như Bà Trưng, Bà Triệu. 
+ Hương ước (Lệ làng):

Hương ước là một hệ thống luật tục, một bản "khế ước xã hội" tự nguyện của cộng đồng làng xã, tồn tại song song và bổ sung cho luật pháp nhà nước. Nó chi phối mọi khía cạnh của đời sống cộng đồng nhằm duy trì sự ổn định và xây dựng "thuần phong mỹ tục". 
- Nội dung chính của hương ước: 
+ Về kinh tế: Quy định về việc phân chia, sử dụng ruộng đất công; các biện pháp khuyến nông, bảo vệ sản xuất, bảo vệ môi trường. 
+ Về xã hội: Quy định về tổ chức xã hội, phân định ngôi thứ, tôn ti, trách nhiệm của các chức dịch và quyền lợi của dân thường. 
+ Về văn hóa - tín ngưỡng: Quy định về các mối quan hệ trong gia đình, dòng họ, làng xóm; các lệ cưới xin, ma chay, khao vọng; và đặc biệt là các thể lệ tổ chức lễ hội, cúng tế thần linh. 
- Sức mạnh của hương ước: Sức mạnh của hương ước không chủ yếu dựa vào sự cưỡng chế bằng hình phạt vật chất, mà dựa vào áp lực tinh thần và tâm lý của cộng đồng (dư luận, lệ làng). Đối với người dân làng, việc bị cộng đồng cô lập, tẩy chay còn đáng sợ hơn cả hình phạt của luật pháp nhà nước.