Tóm tắt kiến thức trọng tâm chương 2 - Kinh tế vi mô UEB

2.1. Thị trường – Khái niệm và phân loại

2.1.1. Khái niệm thị trường

Thị trường là tập hợp các điều kiện, thỏa thuận, và mối quan hệ cho phép người mua và người bán trao đổi hàng hóa và dịch vụ.
→ Gồm hai thành phần chính:
 Quy tắc chung: hệ thống pháp luật, tiêu chuẩn hóa chất lượng, hệ thống thanh toán, quy định thuế.
 Quy tắc riêng: thông lệ ngành, điều khoản hợp đồng cụ thể, phương thức đấu giá hay đàm phán.
→ Diện tích thị trường có thể mở rộng: từ thị trường truyền thống (chợ, sàn giao dịch) đến thị trường ảo (giao dịch trực tuyến), thị trường ngầm và thị trường tương lai.

Lưu ý nhầm lẫn: Thị trường không phải là địa điểm cố định; đó là mạng lưới cung cầu và bộ quy tắc điều tiết.

2.1.2. Phân loại thị trường

Có thể phân loại theo ba nhóm tiêu chí cơ bản:

a) Theo nội dung hàng hóa
- Hàng tiêu dùng: dùng để thỏa mãn nhu cầu cuối cùng (lương thực, may mặc, giải trí).
- Hàng đầu vào: dùng trong quá trình sản xuất (vật liệu, nhân công, vốn tài chính).
→ Phân biệt giúp xác định chiến lược sản xuất, đầu tư; ví dụ: hàng đầu vào chịu ảnh hưởng mạnh bởi chi phí sản xuất, trong khi hàng tiêu dùng phụ thuộc vào xu hướng và thu nhập người tiêu dùng.
b) Theo không gian kinh tế
- Thế giới: sản phẩm có tính tiêu chuẩn cao, dễ vận chuyển, ít rào cản pháp lý (vàng, dầu mỏ).
- Quốc gia: chịu ảnh hưởng chính sách thương mại và tỉ giá; ví dụ hàng nông sản xuất khẩu.
- Địa phương: chi phí vận chuyển và bảo quản cao, thị trường hạn chế; ví dụ vật liệu xây dựng, thực phẩm tươi sống.
→ Thông qua chi phí và rào cản, doanh nghiệp lựa chọn phạm vi và chiến lược giá khác nhau.
c) Theo cấu trúc thị trường
- Cạnh tranh hoàn hảo: Nhiều người bán/mua, sản phẩm đồng nhất, thông tin hoàn hảo, dễ vào ra; giá do thị trường quyết định.
→ Sản lượng tối ưu khi P = MC (chi phí biên).
- Độc quyền: Một người bán; sản phẩm không có thay thế gần; có quyền định giá > MC để tối đa hóa lợi nhuận.
→ Công thức lợi nhuận tối đa: MR = MC, với MR < P.
- Oligopoly (Độc quyền nhóm): Một số doanh nghiệp chi phối; có tương tác chiến lược (game theory); khả năng hợp tác hay cạnh tranh.
→ Mô hình Cournot, Bertrand; cân nhắc phản ứng đối thủ.
- Cạnh tranh độc quyền: Nhiều người bán, sản phẩm khác biệt về thương hiệu, chất lượng, quảng cáo; quyền lực giá nhỏ.
→ Doanh nghiệp có đường cầu riêng dốc xuống.

                                                                                                                                                                                           Bảng so sánh phân loại thị trường
 

2.2. Cầu, cung và giá cả cân bằng thị trường

2.2.1. Cầu

Định nghĩa: Lượng hàng hóa mà người tiêu dùng sẵn sàng và có khả năng mua ở mỗi mức giá trong một khoảng thời gian nhất định.
→ Phản ánh nguyên lý: giá tăng → cơ hội chi tiêu khác có lợi hơn → lượng cầu giảm.

Hàm cầu và đồ thị:
- Hàm tuyến tính: $QD(P) = a - bP,\ b>0$
 → a: mức cầu khi P = 0; b: độ dốc (tốc độ giảm cầu khi giá tăng).
- Đồ thị: đường cầu dốc xuống, giao cắt trục lượng tại Q = a, trục giá tại P = a/b.

Phân tích luận lý
 Giá tăng kéo: 
  1) Hiệu ứng thu nhập: người tiêu dùng cảm thấy nghèo đi theo giá tăng, giảm mua.
  2) Hiệu ứng thay thế: hàng thay thế trở nên tương đối rẻ hơn → chuyển cầu.
→ Cả hai cùng làm QD giảm.

2.2.2. Cung

Định nghĩa: Lượng hàng hóa mà nhà sản xuất sẵn sàng cung ứng ở mỗi mức giá, phản ánh mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận.
→ Giá tăng → lợi nhuận biên tăng → khuyến khích sản xuất thêm.

Hàm cung và đồ thị:
- Hàm tuyến tính: $QS(P) = c + dP,\ d>0$
 → c: sản lượng tối thiểu khi giá = 0 (có thể âm nếu chi phí cố định lớn); d: độ nhạy cung theo giá.
- Đồ thị: đường cung dốc lên, giao cắt trục cung tại P = -c/d.

Giải thích:
 Giá tăng:
  1) Lợi nhuận biên cao hơn cho mỗi đơn vị.
  2) Nhà sản xuất mới gia nhập nếu biên lợi nhuận > chi phí cơ hội.
→ QS tăng.

2.2.3. Cân bằng thị trường

Điều kiện: $QD(P^*) = QS(P^*) = Q^*$
→ Giá P* giải quyết xung đột giữa người mua và người bán.

Quá trình điều chỉnh:
 Nếu P > P*: QS > QD → dư cung → thúc đẩy giảm giá.
 Nếu P < P*: QD > QS → dư cầu → thúc đẩy tăng giá.
→ Thị trường tự điều chỉnh về P*.

                                                                                                                                                                                                            Bảng ví dụ cân bằng
 

2.3. Sự thay đổi giá cân bằng

2.3.1. Dịch chuyển đường cầu

Đường cầu dịch chuyển khi các yếu tố ngoài giá thay đổi (di chuyển sang phải nếu cầu tăng, sang trái nếu cầu giảm):

- Thu nhập:
 Hàng bình thường: thu nhập ↑ → cầu ↑ → dịch phải.
 Hàng cấp thấp: thu nhập ↑ → cầu ↓ → dịch trái.
- Sở thích: yêu thích ↑ → cầu ↑ → dịch phải.
- Giá hàng thay thế: giá thay thế ↑ → cầu ↑ → dịch phải.
- Giá hàng bổ sung: giá bổ sung ↑ → cầu ↓ → dịch trái.
- Kỳ vọng giá: kỳ vọng tăng giá tương lai → mua trước → cầu ↑.

2.3.2. Dịch chuyển đường cung

Đường cung dịch chuyển do các yếu tố ngoại giá:

- Công nghệ: cải tiến → chi phí sản xuất ↓ → cung ↑ → dịch phải.
- Giá đầu vào: giá input ↑ → chi phí ↑ → cung ↓ → dịch trái.
- Số nhà sản xuất: tăng → nguồn lực chung nhiều hơn → cung ↑.
- Chính sách thuế, trợ cấp: thuế ↑ → chi phí ↑ → cung ↓; trợ cấp ↑ → chi phí ↓ → cung ↑.

2.3.3. Phân biệt di chuyển dọc và dịch chuyển đường

- Di chuyển dọc: thay đổi lên xuống trên cùng đường cầu/cung do bản thân giá biến động.
- Dịch chuyển đường: toàn bộ đường dịch sang phải hoặc trái khi yếu tố khác giá biến động.

2.4. Độ co giãn của cầu và cung

2.4.1. Độ co giãn của cầu

Khái niệm: Đo lường %ΔQL trước %ΔP trong điều kiện các yếu tố khác không đổi.
→ Cho biết cầu nhạy cảm như thế nào với biến động giá.

Công thức:
+ Co giãn giá (phương pháp trung bình):
$e_p = \frac{(QD_2 - QD_1)\,/\,\bigl(\tfrac{QD_1+QD_2}{2}\bigr)}{(P_2 - P_1)\,/\,\bigl(\tfrac{P_1+P_2}{2}\bigr)}$.
+ Co giãn điểm:
$e_p = \frac{dQD}{dP} \cdot \frac{P}{QD}$, với \(\frac{dQD}{dP}\) là độ dốc tại điểm.
→ |e_p| > 1: cầu co giãn; |e_p| < 1: cầu kém co giãn; |e_p| = 1: cầu đơn vị co giãn.

Giải thích:
 Ví dụ: e_p = -2 nghĩa là giá tăng 1% → QD giảm 2%.
 Lưu ý: phân biệt độ dốc (ΔQD/ΔP) và co giãn (tỉ lệ phần trăm).

2.4.2. Độ co giãn của cung

Khái niệm: Đo %ΔQS trước %ΔP khi các yếu tố khác không đổi.
→ Đánh giá khả năng sản xuất ứng phó với thay đổi giá.

Công thức (tuyến tính):
Hàm cung: $QS = c + dP$ →
$e_s = \frac{dQS/dP \cdot P}{QS} = \frac{dP}{c + dP}$.
→ Khi P lớn so với c/d → e_s gần 1; khi P nhỏ → e_s gần 0.

Giải thích:
 Chi phí cố định cao (|c| lớn) → cung kém co giãn (e_s thấp) ở giá thấp.
 Công nghệ cải tiến làm giảm c → e_s tăng.