Kiến thức C2 - Kinh tế phát triển - Đại học Thái Nguyên

2.1. Mô hình Cổ điển về tăng trưởng kinh tế

2.1.1. Xuất phát điểm của mô hình

- Mô hình được xây dựng dựa trên nền tảng tư tưởng của Adam Smith (người sáng lập kinh tế học) và được hoàn thiện bởi David Ricardo.
- Adam Smith (1723-1790):
+ Tác phẩm "Của cải của các dân tộc" là cột mốc ra đời của kinh tế học.
+ Học thuyết "Giá trị lao động": Lao động là nguồn gốc tạo ra mọi của cải, không phải đất đai hay tiền bạc.
+ Học thuyết "Bàn tay vô hình": Cá nhân tự biết điều gì có lợi nhất cho mình. Nếu Chính phủ không can thiệp, lợi nhuận sẽ thúc đẩy sản xuất, và qua thị trường tự do, lợi ích cá nhân sẽ dẫn đến lợi ích xã hội.
+ Phân phối: Theo nguyên tắc "Ai có gì được nấy" (Tư bản có vốn hưởng lợi nhuận, Địa chủ có đất hưởng địa tô, Công nhân có sức lao động hưởng tiền công).
- David Ricardo (1772-1823): Kế thừa tư tưởng của Smith và phát triển thành hệ thống lý luận chặt chẽ về tăng trưởng, đặc biệt là quy luật收益 giảm dần.

2.1.2. Các yếu tố tăng trưởng kinh tế và mối quan hệ giữa các yếu tố

- 3 yếu tố đầu vào cơ bản: Đất đai (Land), Vốn (Capital), và Lao động (Labor). Trong đó, Ricardo coi Nông nghiệp là ngành quan trọng nhất và Đất đai là giới hạn của sự tăng trưởng.
- Mối quan hệ kỹ thuật (Hàm sản xuất):
+ Các yếu tố kết hợp với nhau theo một tỷ lệ cố định, không thay đổi (Ví dụ: Để tạo ra sản lượng A cần $K_a$ vốn và $L_a$ lao động; muốn gấp đôi sản lượng phải gấp đôi cả vốn và lao động).
+ Do đó, đường đồng sản lượng có dạng chữ L vuông góc (không có sự thay thế giữa vốn và lao động).
- Quy luật hiệu suất giảm dần của đất đai:
+ Do đất đai có giới hạn, khi dân số tăng, cầu lương thực tăng -> phải canh tác trên cả đất xấu -> chi phí sản xuất tăng -> giá lương thực tăng.
+ Hệ quả: Phải tăng lương danh nghĩa cho công nhân (để đủ sống) -> Lợi nhuận của nhà tư bản bị chèn ép và giảm xuống.

2.1.3. Phân chia các nhóm người trong xã hội và thu nhập của họ

Xã hội chia làm 3 giai cấp với nguồn thu nhập tương ứng:
- Địa chủ: Nhận Địa tô. Đây là nhóm được lợi khi kinh tế phát triển (do giá lương thực và nhu cầu đất tăng).
- Công nhân: Nhận Tiền công. Tiền công tuân theo "quy luật sắt", luôn chỉ ở mức tối thiểu đủ sống cho bản thân và gia đình. Tiền công tăng chỉ là nhất thời (theo Malthus: lương tăng -> dân số tăng -> cung lao động tăng -> lương lại giảm).
- Nhà tư bản: Nhận Lợi nhuận. Đây là giai cấp quan trọng nhất vì họ thực hiện chức năng tổ chức sản xuất và tích lũy vốn. Tích lũy là nguồn gốc của tăng trưởng.
- Trạng thái dừng (Stationary State): Khi lợi nhuận giảm về 0 (do chi phí lương thực quá cao), quá trình tích lũy chấm dứt, nền kinh tế ngừng tăng trưởng.

2.1.4. Quan hệ cung - cầu và vai trò của chính sách kinh tế

- Định luật Say ("Cung tạo nên cầu"): Sản xuất tự tạo ra thu nhập để tiêu thụ hết hàng hóa. Không có khủng hoảng thừa.
- Đường Tổng cung (AS): Luôn thẳng đứng tại mức sản lượng tiềm năng (toàn dụng nhân dụng). Tổng cầu (AD) chỉ quyết định mức giá, không quyết định sản lượng.
- Vai trò Chính phủ:
+ Tác động của Chính phủ (thuế, chi tiêu) thường làm giảm hiệu quả kinh tế (ví dụ: thuế làm giảm lợi nhuận -> giảm tích lũy).
+ Các khoản chi tiêu công cộng bị coi là "không sinh lời".

2.2. Mô hình của C. Mác về tăng trưởng kinh tế

2.2.1. Các yếu tố tăng trưởng kinh tế

- Các yếu tố tham gia: Đất đai, Lao động, Vốn và Tiến bộ kỹ thuật.
- Vai trò đặc biệt của Lao động: Sức lao động là hàng hóa đặc biệt, khi sử dụng tạo ra giá trị lớn hơn giá trị bản thân nó. Phần dôi ra đó là Giá trị thặng dư (m).
- Cấu tạo hữu cơ của tư bản ($C/V$): Tỷ lệ giữa Tư bản bất biến (máy móc, NVL - C) và Tư bản khả biến (lương công nhân - V).
+ Mác dự báo $C/V$ có xu hướng tăng lên do cạnh tranh buộc nhà tư bản phải đổi mới kỹ thuật, dùng nhiều máy móc thay thế thợ.
+ Để chống lại xu hướng tỷ suất lợi nhuận giảm, nhà tư bản phải tăng cường bóc lột hoặc mở rộng quy mô.
- Tích lũy tư bản: Nhà tư bản chia giá trị thặng dư thành 2 phần: tiêu dùng cá nhân và tích lũy để mở rộng sản xuất. Đây là động lực tăng trưởng nhưng cũng là nguồn gốc mâu thuẫn.

2.2.2. Sự phân chia giai cấp trong xã hội tư bản

- Khác với Ricardo coi phân phối là tự nhiên, Mác cho rằng phân phối trong CNTB mang tính bóc lột.
- Xã hội phân cực thành 2 giai cấp chính:
+ Giai cấp tư sản (Nhà tư bản & Địa chủ): Nắm tư liệu sản xuất, chiếm đoạt giá trị thặng dư.
+ Giai cấp vô sản (Công nhân): Không có tư liệu sản xuất, phải bán sức lao động, nhận tiền lương chỉ đủ tái tạo sức lao động.

2.2.3. Các chỉ tiêu tổng hợp phản ánh sự tăng trưởng

Mác tiếp cận từ góc độ sản xuất vật chất:
- Tổng sản phẩm xã hội (TSPXH): Toàn bộ sản phẩm vật chất được tạo ra trong kỳ.
+ Về giá trị: $W = C + (V + m)$. (C: giá trị cũ chuyển vào; V+m: giá trị mới sáng tạo).
+ Về hiện vật: Gồm Tư liệu sản xuất (TLSX) và Tư liệu tiêu dùng (TLTD).
- Thu nhập quốc dân: Là phần giá trị mới $(V + m)$, tương ứng với tiền công, lợi nhuận và địa tô.
- Tăng trưởng kinh tế đạt được qua 2 con đường: (1) Tăng số lượng vốn và lao động (chiều rộng); (2) Tăng năng suất nhờ khoa học công nghệ (chiều sâu).

2.2.4. Chu kỳ sản xuất và vai trò của chính sách kinh tế

- Khủng hoảng kinh tế: Mác bác bỏ sự cân bằng tự động của phái Cổ điển. Ông cho rằng khủng hoảng thừa là tất yếu của CNTB.
+ Nguyên nhân: Mâu thuẫn giữa năng lực sản xuất vô hạn (do tích lũy và cải tiến kỹ thuật) với khả năng thanh toán có hạn của quần chúng lao động (do bị bóc lột, lương thấp).
+ Khủng hoảng đóng vai trò là giải pháp bạo lực để lập lại cân bằng (phá hủy lực lượng sản xuất thừa).
- Vai trò nhà nước: Để thoát khỏi khủng hoảng và kích thích phục hồi, cần các chính sách kinh tế của Nhà nước, đặc biệt là chính sách kích cầu (khuyến khích tiêu dùng và đầu tư).

2.3. Mô hình tân cổ điển về tăng trưởng kinh tế

2.3.1. Nội dung cơ bản và Sự khác biệt

- Ra đời cuối thế kỷ 19 (Alfred Marshall), phản ánh thời kỳ KHKT phát triển mạnh.
- Khác biệt cốt lõi với Cổ điển:
+ Tính thay thế của các yếu tố: Vốn (K) và Lao động (L) có thể thay thế cho nhau linh hoạt. Một mức sản lượng có thể được tạo ra bởi nhiều cách kết hợp K và L khác nhau.
+ Đường đồng lượng là đường cong trơn (lồi về gốc tọa độ) thay vì hình chữ L.
+ Phát triển theo chiều rộng: Tăng vốn và lao động cùng tỷ lệ.
+ Phát triển theo chiều sâu (Thâm dụng vốn): Tăng lượng vốn trên một đơn vị lao động.
- Vẫn tin tưởng vào cơ chế thị trường tự điều chỉnh về mức sản lượng tiềm năng ($Y^*$) nhờ sự linh hoạt của giá cả và tiền lương. Vai trò Chính phủ vẫn mờ nhạt.

2.3.2. Hàm sản xuất Cobb - Douglas

Đây là công cụ toán học quan trọng nhất để giải thích nguồn gốc tăng trưởng của phái Tân cổ điển.
- Dạng tổng quát: $Y = T \cdot K^\alpha \cdot L^\beta \cdot R^\gamma$
Trong đó:
+ $Y$: Sản lượng đầu ra.
+ $K, L, R$: Vốn, Lao động, Tài nguyên thiên nhiên.
+ $T$: Hệ số phản ánh trình độ Khoa học - Công nghệ (yếu tố quan trọng nhất).
+ $\alpha, \beta, \gamma$: Các hệ số co giãn của sản lượng theo đầu vào (phản ánh hiệu suất đóng góp). Tổng $\alpha+\beta+\gamma=1$ (hàm hiệu suất không đổi theo quy mô).

- Phương trình hạch toán tăng trưởng:
$g = t + \alpha k + \beta l + \gamma r$
Ý nghĩa: Tốc độ tăng trưởng kinh tế ($g$) bằng tổng của tốc độ tăng trưởng công nghệ (phần dư $t$) cộng với tốc độ tăng trưởng của các yếu tố đầu vào ($k, l, r$) đã được trọng số hóa.
Ví dụ minh họa: Nếu GDP tăng 6%, trong đó do vốn đóng góp 2.1%, lao động 1.2%, đất 1% -> Thì phần còn lại 2.6% là do tác động của Khoa học công nghệ ($t$). Điều này khẳng định công nghệ là yếu tố then chốt.

2.4. Mô hình Keynes về tăng trưởng kinh tế

2.4.1. Lý thuyết chung (General Theory - 1936)

- Bối cảnh: Đại suy thoái 1929-1933 chứng minh "Bàn tay vô hình" bị tê liệt.
- Sự thất bại của thị trường: Nền kinh tế có thể đạt cân bằng tại mức sản lượng thấp hơn mức tiềm năng ($Y_0 < Y^*$), tồn tại thất nghiệp chu kỳ cao do giá cả và tiền lương có tính "cứng nhắc" (không linh hoạt giảm xuống).
- Thuyết trọng Cầu: Tổng cầu (AD) quyết định sản lượng và việc làm. "Cầu tạo ra Cung".
- Các nhân tố cấu thành cầu:
+ Tiêu dùng (C): Phụ thuộc thu nhập. Khi thu nhập tăng, tiêu dùng tăng nhưng chậm hơn (xu hướng tiêu dùng cận biên MPC giảm dần -> dễ dẫn đến thiếu hụt cầu).
+ Đầu tư (I): Phụ thuộc lãi suất và hiệu suất vốn biên (MEC).
- Chính sách can thiệp: Nhà nước "bơm trợ lực" cho nền kinh tế:
+ Tài khóa: Tăng chi tiêu công (G), giảm thuế, chấp nhận thâm hụt ngân sách.
+ Tiền tệ: Tăng cung tiền, giảm lãi suất để kích thích đầu tư.

2.4.2. Mô hình Harrod - Domar

- Mở rộng lý thuyết Keynes vào dài hạn, đặc biệt phù hợp với các nước đang phát triển (thiếu vốn).
- Giả định: Nền kinh tế đóng, không có Chính phủ, Tiết kiệm bằng Đầu tư ($S = I$).
- Hai khái niệm then chốt:
+ Tỷ lệ tiết kiệm ($s = S/Y$).
+ Hệ số ICOR ($k = \Delta K / \Delta Y$): Hệ số gia tăng vốn - đầu ra. Nó cho biết cần bao nhiêu đơn vị vốn đầu tư tăng thêm để tạo ra 1 đơn vị sản lượng tăng thêm. (ICOR càng thấp -> Đầu tư càng hiệu quả).
- Phương trình tăng trưởng cơ bản:
$g = \frac{s}{k}$
Ý nghĩa: Tốc độ tăng trưởng ($g$) tỷ lệ thuận với tỷ lệ tiết kiệm ($s$) và tỷ lệ nghịch với hệ số ICOR ($k$).
- Kết luận & Hạn chế:
+ Muốn tăng trưởng nhanh: Phải tăng tiết kiệm (thắt lưng buộc bụng) và tăng hiệu quả đầu tư (giảm ICOR).
+ Hạn chế: Quá đề cao vai trò của Vốn, coi nhẹ Lao động và Công nghệ. Giả định $S=I$ khó thực hiện ở nước nghèo (thiếu cơ chế tài chính). Bỏ qua yếu tố ngoại thương.

2.5. Lý thuyết tăng trưởng kinh tế hiện đại

- Là sự dung hòa ("cuộc hôn nhân") giữa hai trường phái lớn: Tân cổ điển (giải thích cung, dài hạn, vi mô) và Keynes (giải thích cầu, ngắn hạn, vĩ mô) -> Hình thành nền Kinh tế hỗn hợp.
- Cân bằng tổng thể: Dựa trên sự tương tác giữa Tổng cung (AS) và Tổng cầu (AD).
+ AS phụ thuộc: Vốn, Lao động, Tài nguyên, Công nghệ (như Tân cổ điển).
+ AD phụ thuộc: Tiêu dùng, Đầu tư, Chi tiêu chính phủ, Xuất khẩu ròng (như Keynes).
- Vai trò của Chính phủ (theo Samuelson): Không thay thế thị trường nhưng sửa chữa khuyết tật của thị trường qua 4 chức năng:
1. Thiết lập khuôn khổ pháp luật: Tạo môi trường chơi công bằng.
2. Ổn định kinh tế vĩ mô: Kiểm soát lạm phát, thất nghiệp, tăng trưởng.
3. Phân bổ nguồn lực: Tác động vào các ngành, vùng để tối ưu hiệu quả.
4. Phân phối lại thu nhập: Đảm bảo công bằng xã hội (thuế lũy tiến, phúc lợi).

2.6. Một số lý thuyết tăng trưởng và phát triển kinh tế khác

2.6.1. Mô hình hai khu vực của W. Lewis

- Tập trung vào quá trình chuyển đổi cơ cấu kinh tế ở các nước đang phát triển.
- Hai khu vực song song:
+ Nông nghiệp (Cổ truyền): Đất chật người đông, dư thừa lao động, năng suất biên bằng 0, tiền lương bằng mức sống tối thiểu.
+ Công nghiệp (Hiện đại): Năng suất cao, tiền lương cao hơn nông nghiệp (khoảng 30%) để thu hút lao động.
- Cơ chế tăng trưởng:
+ Nhà tư bản công nghiệp thuê lao động nông nghiệp với giá rẻ (nhưng cao hơn ở quê).
+ Do cung lao động "vô hạn" (đường cung nằm ngang), tiền lương không tăng trong thời gian đầu.
+ Lợi nhuận tạo ra được tái đầu tư -> Mở rộng vốn -> Tiếp tục hút thêm lao động.
+ Quá trình này diễn ra cho đến "Điểm nút Lewis": Khi lao động dư thừa ở nông thôn hết sạch -> Cung lao động trở nên khan hiếm -> Tiền lương bắt đầu tăng -> Chuyển sang phát triển theo chiều sâu.

2.6.2. Mô hình Robert Solow (1956)

- Khắc phục nhược điểm của Harrod-Domar bằng cách đưa vào yếu tố thay thế giữa vốn và lao động, và hiệu suất giảm dần của vốn.
- Luận điểm quan trọng:
+ Việc tăng vốn (tích lũy) chỉ thúc đẩy tăng trưởng trong ngắn hạn (giai đoạn chuyển đổi).
+ Trong dài hạn, nền kinh tế sẽ đi đến trạng thái dừng (Steady State): Tại đó, đầu tư mới chỉ đủ bù đắp khấu hao và trang bị cho lao động mới tăng thêm. Tăng trưởng vốn trên đầu người bằng 0.
+ Yếu tố duy nhất đảm bảo tăng trưởng dương trong dài hạn là Tiến bộ công nghệ (TFP).
+ Tỷ lệ tiết kiệm cao hơn sẽ dẫn đến mức thu nhập bình quân cao hơn, nhưng không làm tăng tốc độ tăng trưởng mãi mãi.
+ Thuyết hội tụ: Các nước nghèo (vốn ít) sẽ tăng trưởng nhanh hơn các nước giàu (vốn nhiều) và dần đuổi kịp mức sống nếu có cùng tỷ lệ tiết kiệm và công nghệ.

2.6.3. Mô hình Sung Sang Park

- Bổ sung khiếm khuyết của các mô hình trước về nguồn gốc công nghệ.
- Tăng trưởng phụ thuộc vào 2 quá trình tích lũy song song:
+ Tích lũy Vốn vật chất (K): Thông qua đầu tư sản xuất.
+ Tích lũy Công nghệ (T): Thông qua đầu tư vào Con người (Giáo dục, đào tạo).
- Hàm ý: Không chỉ xây nhà máy (K), phải đầu tư vào trường học, kỹ năng (Human Capital) thì mới có công nghệ để tăng trưởng bền vững.

2.6.4. Các giai đoạn phát triển của Rostow

Mô hình lịch sử chia quá trình phát triển thành 5 giai đoạn:
1. Xã hội truyền thống: Nông nghiệp lạc hậu, năng suất thấp.
2. Chuẩn bị cất cánh: Xuất hiện các điều kiện tiền đề (giáo dục, ngân hàng, GTVT, doanh nhân).
3. Cất cánh (Take-off): Giai đoạn quyết định (20-30 năm). Tỷ lệ đầu tư tăng vọt (5% -> 10%), xuất hiện các ngành công nghiệp mũi nhọn. Tăng trưởng trở thành bình thường.
4. Trưởng thành: Nền kinh tế áp dụng công nghệ hiện đại vào hầu hết các ngành. Cơ cấu đa dạng.
5. Tiêu dùng cao: Sản xuất hàng tiêu dùng lâu bền và dịch vụ chiếm ưu thế. Thu nhập bình quân đầu người cao.

2.6.5. Quy luật tiêu dùng của Ernst Engel

- Nghiên cứu thực nghiệm về mối quan hệ giữa Thu nhập và Chi tiêu.
- Quy luật: Khi thu nhập gia đình tăng lên, tỷ lệ chi tiêu (phần trăm thu nhập) dành cho lương thực, thực phẩm sẽ giảm đi (dù tuyệt đối có thể tăng chút ít nhưng tỷ trọng giảm mạnh).
- Hệ quả vĩ mô: Khi quốc gia phát triển, thu nhập dân cư tăng -> Cầu về nông sản tăng chậm hơn cầu về công nghiệp/dịch vụ -> Tỷ trọng ngành Nông nghiệp trong nền kinh tế tất yếu phải giảm xuống. Đây là cơ sở lý luận cho chuyển dịch cơ cấu kinh tế.