Tóm tắt kiến thức chương 1 - Nhập môn quan hệ quốc tế AJC

1. KHÁI NIỆM VÀ QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN CỦA MÔN QUAN HỆ QUỐC TẾ

1.1. Khái niệm quan hệ quốc tế

Quan hệ quốc tế (QHQT) được hiểu là sự tương tác qua biên giới giữa các chủ thể quan hệ quốc tế. Để hiểu rõ bản chất, cần phân tích các thành tố cấu thành khái niệm này:

Mô hình hóa khái niệm (Chuyển thể từ Sơ đồ 1.1):
Chủ thể A ↔ [Tương tác qua lại] ↔ (Biên giới quốc gia) ↔ [Tương tác qua lại] ↔ Chủ thể B

1.2. Vì sao phải nghiên cứu quan hệ quốc tế?

Việc nghiên cứu QHQT là cần thiết vì 4 lý do cốt lõi sau đây: 
- Là môi trường chi phối: QHQT là môi trường sống không thể tách rời của quốc gia và con người. Nghiên cứu để hiểu môi trường và tìm cách sống phù hợp. 
- Là nơi chứa đựng lợi ích: An ninh (sự tồn vong) và Phát triển là hai lợi ích cơ bản. Các nguy cơ an ninh thường đến từ bên ngoài và nguồn lực phát triển cũng cần tìm kiếm từ bên ngoài. 
- Là hoạt động chức năng: Thực hiện QHQT là chức năng đối ngoại song hành với chức năng đối nội để duy trì sự tồn tại và phát triển. 
- Là cách thức định hình bản thân: Qua QHQT, quốc gia tiếp thu giá trị mới, điều chỉnh nhận thức và hành vi cho phù hợp với sự thay đổi của thế giới.

1.3. Lịch sử hình thành và phát triển môn quan hệ quốc tế

Quá trình phát triển của môn học có thể chia thành các giai đoạn chính:

Lưu ý về xu hướng phát triển: Môn QHQT phát triển theo hướng: 
+ Từ vấn đề trung tâm (chiến tranh) -> Mọi vấn đề chung. 
+ Từ quan hệ giữa các nước lớn -> Quan hệ toàn cầu. 
+ Từ khoa học chính trị đơn thuần -> Đa ngành, liên ngành.

2. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP CỦA MÔN QUAN HỆ QUỐC TẾ

2.1. Đối tượng, phạm vi và cấu trúc của môn học quan hệ quốc tế

a. Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng cốt lõi là cấu thành của quá trình tương tác, bao gồm 3 công đoạn nằm trong một chu trình khép kín, chịu sự tác động của nhân tố bên trong và bên ngoài.

Bảng tóm tắt mô hình đối tượng nghiên cứu (Chuyển thể từ Sơ đồ 1.2):

b. Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi môn học có xu hướng mở rộng trên ba phương diện: 
- Chủ thể: Từ chỗ chỉ có Quốc gia -> Mở rộng sang các chủ thể phi quốc gia (NGOs, IGOs, TNCs...). 
- Lĩnh vực: Từ chỗ chỉ tập trung Chính trị - Quân sự -> Mở rộng sang Kinh tế, Văn hóa, Xã hội. 
- Vấn đề: Từ An ninh truyền thống -> Mở rộng sang các vấn đề toàn cầu (Môi trường, dịch bệnh, dân số...).

Lưu ý quan trọng cho sinh viên: Mặc dù phạm vi mở rộng, Quan hệ Chính trị vẫn luôn chiếm vị trí trung tâm và là đối tượng nghiên cứu quan trọng nhất, chi phối các lĩnh vực khác.

2.2. Phương pháp nghiên cứu quan hệ quốc tế

a. Cách tiếp cận và Phương pháp cụ thể

- Cách tiếp cận: Đa ngành và Liên ngành. 
- Phương pháp: 
+ Vay mượn: Lịch sử, Chính trị học, Kinh tế chính trị, Xã hội học, Tâm lý học, Toán học (Lý thuyết trò chơi). 
+ Đặc thù của ngành: Phân tích lợi ích, Phân tích chính sách đối ngoại, Phân tích tác động.

b. Cấp độ phân tích (Level of Analysis) - Nội dung thi trọng tâm

Đây là công cụ phương pháp luận giúp xác định nguyên nhân sự kiện nằm ở đâu. Có 4 cấp độ chính:

3. MỘT SỐ LÝ THUYẾT CHỦ YẾU TRONG NGHIÊN CỨU QUAN HỆ QUỐC TẾ

Đây là phần quan trọng nhất của chương, cần nắm vững sự khác biệt giữa các trường phái.

3.1. Chủ nghĩa Hiện thực (Realism)

- Giả định cơ bản: 
+ Môi trường quốc tế: Vô chính phủ (Anarchy) - không có quyền lực tối cao trên quốc gia. 
+ Chủ thể: Quốc gia là chủ thể cơ bản, nhất thể (unitary) và có lý trí (rational). 
+ Bản chất con người: Ích kỷ, tư lợi. 
- Luận điểm cốt lõi: 
+ Mục tiêu tối thượng: Sự tồn vong (Survival). 
+ Nguyên tắc hành động: Tự lực (Self-help). 
+ Công cụ & Mục tiêu: Quyền lực (Power). Quốc gia luôn tìm cách tối đa hóa quyền lực. 
+ Tính chất quan hệ: Cạnh tranh, xung đột là tuyệt đối (Zero-sum game: lợi ích người này là mất mát người kia). 
+ Giải pháp hòa bình: Cân bằng quyền lực (Balance of power). 
- Mô hình biểu tượng: "Bàn bi-a" (Billiard Ball Model) - Các quốc gia như những viên bi va đập nhau, bên trong đặc khít (nhất thể).

*Chủ nghĩa Hiện thực Mới (Neo-realism/Kenneth Waltz): Khác biệt ở chỗ nhấn mạnh Cấu trúc hệ thống (cấp độ hệ thống) quy định hành vi quốc gia, chứ không chỉ do bản chất con người.

3.2. Chủ nghĩa Tự do (Liberalism)

Đại diện tiêu biểu hiện đại là Chủ nghĩa Tự do Mới (Neo-Liberal Institutionalism). 
- Giả định cơ bản: 
+ Thừa nhận môi trường vô chính phủ nhưng tin rằng Hợp tác là xu thế chính và có thể đạt được. 
+ Chủ thể: Đa dạng (Quốc gia + Tổ chức quốc tế + Công ty đa quốc gia...). Quốc gia không nhất thể. 
- Luận điểm cốt lõi: 
+ Lợi ích: Đa dạng (An ninh, thịnh vượng, phúc lợi...). Có khả năng hòa hợp lợi ích. 
+ Giải pháp hòa bình: Thông qua Thể chế quốc tế, Luật pháp, Dân chủ và Sự phụ thuộc lẫn nhau về kinh tế. 
- Mô hình biểu tượng: "Mạng nhện" (Cobweb Model) - Các mối quan hệ chằng chịt, ràng buộc lẫn nhau.

3.3. Chủ nghĩa Kiến tạo (Constructivism)

- Luận điểm cốt lõi: 
+ Thực tại QHQT được tạo nên bởi Nhận thức và tương tác xã hội (không phải có sẵn tự nhiên). 
+ Đề cao vai trò của các yếu tố phi vật chất: Ý tưởng, bản sắc, niềm tin, văn hóa, chuẩn mực. 
+ "Vô chính phủ là những gì quốc gia tạo nên nó" (Alexander Wendt). Nếu thay đổi nhận thức và bản sắc, tính chất QHQT sẽ thay đổi. 
- Mục tiêu: Xây dựng Cộng đồng an ninh dựa trên bản sắc chung.

3.4. Chủ nghĩa Mác-Lênin

- Chủ thể chính: Giai cấp. 
- Bản chất QHQT: Là sự mở rộng của quan hệ bóc lột và đấu tranh giai cấp ra quy mô toàn cầu. 
- Động lực phát triển: Đấu tranh giai cấp và Cách mạng. 
- Tương lai: Thế giới đại đồng (không còn giai cấp, không còn nhà nước). 
- Ứng dụng hiện đại: Lý thuyết phụ thuộc, quan hệ Trung tâm - Ngoại vi.

Bảng so sánh tổng hợp các lý thuyết (Dùng để ôn thi nhanh)