Tóm tắt kiến thức chương 1 Luật chứng khoán - Đại học Vinh

I – KHÁI NIỆM CHỨNG KHOÁN VÀ THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN

1. Khái niệm, đặc điểm và phân loại chứng khoán

1.1. Khái niệm chứng khoán

- Chứng khoán là công cụ pháp lý do tổ chức phát hành theo quy định của pháp luật để ghi nhận quyền tài sản và các lợi ích hợp pháp của nhà đầu tư (người sở hữu chứng khoán) đối với tổ chức phát hành.

- Bản chất của chứng khoán phản ánh mối quan hệ pháp lý giữa nhà đầu tư và tổ chức phát hành, có thể là: 
+ Quan hệ góp vốn: Khi nhà đầu tư sở hữu chứng khoán vốn như cổ phiếu, họ trở thành chủ sở hữu (cổ đông) của tổ chức phát hành. 
+ Quan hệ cho vay: Khi nhà đầu tư sở hữu chứng khoán nợ như trái phiếu, họ trở thành chủ nợ của tổ chức phát hành.

Lưu ý cho sinh viên: Cần phân biệt khái niệm chung và định nghĩa trong Luật Chứng khoán. Luật định nghĩa chứng khoán là "bằng chứng xác nhận quyền và lợi ích hợp pháp của người sở hữu đối với tài sản hoặc phần vốn của tổ chức phát hành". Tuy nhiên, cần hiểu đúng bản chất: 
- Cổ đông: Sở hữu công ty chứ không sở hữu một phần vốn cụ thể đã góp. 
- Trái chủ (người sở hữu trái phiếu): Là chủ nợ, chỉ có quyền đòi nợ chứ không sở hữu bất kỳ tài sản hay phần vốn nào của tổ chức phát hành.

1.2. Đặc điểm của chứng khoán

+ Tính pháp lý: Là công cụ pháp lý ghi nhận quyền và lợi ích hợp pháp của nhà đầu tư, phân biệt nó với hàng hóa thông thường. Dù là công cụ pháp lý, nó vẫn là một loại giấy tờ có giá trị tiền tệ.

+ Tính lưu thông (tính chuyển nhượng): Có khả năng trao đổi, mua bán, cho tặng, thừa kế. Đây là đặc điểm khiến chứng khoán trở thành một loại hàng hóa đặc biệt, chỉ có thể lưu thông trên thị trường chứng khoán.

+ Tính thanh khoản cao: Có khả năng chuyển đổi thành tiền mặt một cách dễ dàng thông qua việc bán trên thị trường chứng khoán thứ cấp.

+ Tính rủi ro cao: Giá trị của chứng khoán phụ thuộc vào nhiều yếu tố như: 
- Chất lượng hoạt động và tình hình tài chính của tổ chức phát hành. 
- Mức độ minh bạch thông tin của thị trường. 
- Tâm lý nhà đầu tư và khả năng điều hành thị trường của nhà quản lý.

1.3. Phân loại chứng khoán

Dựa vào hình thái vật chất:

- Chứng khoán là chứng chỉ: Dạng giấy chứng nhận vật chất (giấy chứng nhận góp vốn, giấy chứng nhận nợ). 
- Chứng khoán là bút toán ghi sổ: Dạng các con số ghi chép trong sổ phát hành, nhà đầu tư không nắm giữ chứng chỉ vật chất. 
- Chứng khoán điện tử: Dạng dữ liệu điện tử, không có khác biệt về giá trị pháp lý so với hai loại trên nhưng việc lưu giữ, bảo mật phức tạp hơn.

Dựa vào bản chất pháp lý:

- Cổ phiếu (Chứng khoán vốn): Do công ty cổ phần phát hành, xác nhận quyền sở hữu của cổ đông. Người sở hữu có quyền hưởng cổ tức, tham gia quản lý và chia sẻ rủi ro. Bao gồm cổ phiếu thường và các loại cổ phiếu ưu đãi (biểu quyết, cổ tức, hoàn lại).

- Trái phiếu (Chứng khoán nợ): Do công ty hoặc chính phủ phát hành, xác nhận quyền chủ nợ của nhà đầu tư. Người sở hữu được hưởng lãi suất cố định, không phụ thuộc vào kết quả kinh doanh và không có quyền tham gia quản lý. Bao gồm trái phiếu công ty và trái phiếu chính phủ. Một loại đặc biệt là trái phiếu chuyển đổi, cho phép chuyển đổi thành cổ phiếu thường.

- Chứng chỉ quỹ đầu tư (Chứng khoán vốn): Do công ty quản lý quỹ phát hành, xác nhận phần vốn góp của nhà đầu tư vào một quỹ đầu tư. Nhà đầu tư không trực tiếp quản lý mà ủy quyền cho công ty quản lý quỹ.

- Chứng khoán phái sinh: Giá trị của chúng bắt nguồn từ một chứng khoán gốc (cổ phiếu, trái phiếu...). Thường được dùng làm công cụ phòng ngừa rủi ro. Bao gồm: 
+ Quyền mua cổ phần. 
+ Chứng quyền. 
+ Hợp đồng tương lai. 
+ Hợp đồng quyền chọn (quyền chọn mua, quyền chọn bán).

2. Khái niệm, đặc trưng và phân loại thị trường chứng khoán

2.1. Khái niệm thị trường chứng khoán

- Thị trường chứng khoán (TTCK) là nơi diễn ra các hoạt động phát hành và giao dịch (mua bán lại) các loại chứng khoán.

- Quá trình lưu thông vốn trên TTCK diễn ra qua hai giai đoạn tương ứng với hai bộ phận của thị trường: 
+ Thị trường sơ cấp (Thị trường phát hành): Nơi chứng khoán được phát hành lần đầu. Vốn được chuyển trực tiếp từ nhà đầu tư đến tổ chức phát hành. Về bản chất, đây là giao dịch góp vốn hoặc cho vay. 
+ Thị trường thứ cấp (Thị trường giao dịch): Nơi mua bán lại các chứng khoán đã được phát hành trên thị trường sơ cấp. Hoạt động này tạo tính thanh khoản cho chứng khoán nhưng không làm tăng thêm vốn cho tổ chức phát hành.

2.2. Đặc điểm của thị trường chứng khoán

+ Đối tượng giao dịch là hàng hóa đặc biệt: các loại chứng khoán và dịch vụ về chứng khoán.

+ Có tính rủi ro cao và ảnh hưởng mang tính dây chuyền.

+ Có tính nhạy cảm cao trước các biến động về kinh tế, chính trị, xã hội.

+ Vận hành theo các nguyên tắc đặc thù: công khai, giao dịch qua trung gian, bảo vệ quyền lợi nhà đầu tư.

2.3. Phân loại thị trường chứng khoán

2.4. Lược sử hình thành và phát triển của thị trường chứng khoán

- Nguồn gốc của TTCK bắt đầu từ châu Âu vào giữa thế kỷ 15, từ các hoạt động tụ tập trao đổi hàng hóa, ngoại tệ của các thương gia.

- Phiên chợ riêng đầu tiên được cho là diễn ra vào năm 1453 tại Bỉ, dần phát triển thành các sở giao dịch chuyên biệt hóa, trong đó có thị trường giá khoán động sản (TTCK).

- TTCK ngày nay đã có sự phát triển vượt bậc về quy mô và công nghệ, chuyển đổi từ giao dịch thủ công sang giao dịch điện tử tự động.

- Lịch sử TTCK thế giới cũng chứng kiến nhiều giai đoạn thăng trầm, khủng hoảng lớn như sự kiện "Ngày thứ năm đen tối" (1929) và "Ngày thứ hai đen tối" (1987).

II – TỔNG QUAN VỀ LUẬT CHỨNG KHOÁN

1. Khái niệm và đối tượng điều chỉnh của Luật Chứng khoán

1.1. Khái niệm Luật Chứng khoán

- Luật Chứng khoán (hiểu theo nghĩa là một lĩnh vực pháp luật) là tổng hợp các quy phạm pháp luật do Nhà nước ban hành hoặc thừa nhận, nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong quá trình hoạt động của thị trường chứng khoán.

1.2. Đối tượng điều chỉnh của Luật Chứng khoán

Đối tượng điều chỉnh của Luật Chứng khoán là các quan hệ xã hội phát sinh trong lĩnh vực chứng khoán và TTCK, bao gồm 2 nhóm chính:

- Nhóm quan hệ quản lý nhà nước (quan hệ "chiều dọc"): Phát sinh giữa cơ quan nhà nước có thẩm quyền (Ủy ban Chứng khoán Nhà nước) với các tổ chức, cá nhân tham gia thị trường. Nhóm này liên quan đến việc cấp phép, thanh tra, giám sát, xử lý vi phạm.

- Nhóm quan hệ giao dịch (quan hệ "chiều ngang"): Phát sinh giữa các chủ thể tham gia thị trường với nhau (giữa tổ chức phát hành, nhà đầu tư, tổ chức kinh doanh chứng khoán...). Nhóm này liên quan đến các giao dịch phát hành, mua bán, dịch vụ chứng khoán.

2. Nội dung cơ bản của Luật Chứng khoán

Luật Chứng khoán bao gồm các chế định pháp luật cơ bản sau:

2.1. Các quy định về địa vị pháp lý của chủ thể tham gia thị trường chứng khoán

- Xác định các chủ thể được tham gia TTCK: Tổ chức phát hành, nhà đầu tư, tổ chức kinh doanh chứng khoán, cơ quan quản lý và các tổ chức hỗ trợ. 
- Đưa ra định nghĩa cụ thể cho từng loại chủ thể. 
- Quy định cơ chế thành lập, cơ cấu tổ chức và hoạt động. 
- Xác định các quyền và nghĩa vụ pháp lý cơ bản của mỗi chủ thể.

2.2. Các quy định về phát hành chứng khoán

- Quy định chủ thể nào được quyền phát hành chứng khoán (công ty, chính phủ) và các điều kiện phải đáp ứng để được phát hành chứng khoán ra công chúng. 
- Quy định chặt chẽ thủ tục phát hành chứng khoán ra công chúng, bao gồm: 
+ Đăng ký phát hành (chào bán). 
+ Công bố thông tin trước khi chào bán. 
+ Phân phối chứng khoán. 
+ Xử lý các tình huống đặc biệt.

2.3. Các quy định về tổ chức và hoạt động của thị trường giao dịch chứng khoán

- Quy định về các hình thức tổ chức thị trường giao dịch tập trung (Sở giao dịch chứng khoán, Trung tâm giao dịch chứng khoán). 
- Quy định các hoạt động chủ yếu trên thị trường giao dịch, bao gồm: 
+ Đăng ký giao dịch. 
+ Niêm yết chứng khoán. 
+ Giao dịch chứng khoán. 
+ Lưu ký, bù trừ và thanh toán chứng khoán. 
+ Công bố thông tin trên thị trường.

2.4. Các quy định về kinh doanh chứng khoán

- Xác định chủ thể được thực hiện hoạt động kinh doanh chứng khoán (chủ yếu là các công ty chứng khoán). 
- Quy định danh mục các nghiệp vụ kinh doanh chứng khoán được phép. 
- Quy định về các loại hợp đồng trong kinh doanh chứng khoán. 
- Xác định quyền và nghĩa vụ của các bên tham gia quan hệ kinh doanh chứng khoán.

2.5. Các quy định về quản lý nhà nước đối với thị trường chứng khoán

- Xây dựng cơ chế kiểm tra, thanh tra, giám sát và xử lý vi phạm pháp luật trong lĩnh vực chứng khoán. 
- Xây dựng cơ chế giải quyết các tranh chấp phát sinh trong lĩnh vực chứng khoán.

3. Nguồn (nguồn gốc) của Luật Chứng khoán

3.1. Nguồn luật quốc gia

Là các văn bản quy phạm pháp luật do Nhà nước Việt Nam ban hành, là nguồn chủ yếu và quan trọng nhất. Theo thứ tự hiệu lực pháp lý, bao gồm:

- Hiến pháp: Là đạo luật cơ bản, nền tảng của toàn bộ hệ thống pháp luật. 
- Luật: Do Quốc hội ban hành, quan trọng nhất là Luật Chứng khoán. 
- Văn bản dưới luật: Gồm Nghị định của Chính phủ, Quyết định của Thủ tướng Chính phủ, Thông tư của Bộ Tài chính... để hướng dẫn chi tiết việc thi hành Luật.

3.2. Nguồn luật quốc tế

Là các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên, có chứa đựng các cam kết liên quan đến lĩnh vực chứng khoán và thị trường chứng khoán (ví dụ: Hiệp định thương mại Việt Nam - Hoa Kỳ (BTA), các cam kết trong khuôn khổ WTO...). 
Các quy định này có thể được áp dụng trực tiếp hoặc được "nội luật hóa" (chuyển hóa thành các quy định của pháp luật quốc gia).