1. Khái niệm chức năng nhà nước

Chức năng thể hiện bản chất và phương hướng hoạt động cơ bản mang tính chiến lược lâu dài của bộ máy.

• Phương diện hành động: những mặt hoạt động chủ đạo đáp ứng nhu cầu quản trị đất nước.
• Mục tiêu hướng tới: hiện thực hóa các nhiệm vụ chính trị, kinh tế và xã hội đã đề ra.

Nhiệm vụ nhà nước là những việc cần giải quyết, quyết định trực tiếp đến nội dung của chức năng.

• Tính khách quan

  Phát sinh từ yêu cầu thực tiễn quản lý xã hội, như thiên tai, dịch bệnh hay nhu cầu trật tự.

• Tính chủ quan

  Thể hiện ý chí của bộ máy qua việc lựa chọn giải pháp, phương tiện và công cụ thực hiện.

Nhiệm vụ chuyển biến thì phương thức triển khai chức năng của bộ máy cũng phải điều chỉnh thích ứng.

2. Phân loại chức năng nhà nước

Các tiêu chí phân loại giúp nhận diện rõ vai trò chuyên biệt của từng bộ phận cơ quan công quyền.

a) Căn cứ vào tính pháp lý

Dựa trên thẩm quyền ban hành và thực thi luật pháp, bộ máy nhà nước vận hành theo ba chức năng quyền lực.

• Lập pháp: xây dựng Hiến pháp và các bộ luật → điều chỉnh những mối quan hệ xã hội nền tảng.
• Hành pháp: tổ chức thi hành văn bản luật → chỉ đạo trực tiếp hệ thống điều hành công vụ thường nhật.
• Tư pháp: xét xử tranh chấp và trừng trị hành vi sai phạm → bảo vệ công lý và trật tự pháp cương.

Tại Việt Nam, Quốc hội nắm quyền lập pháp, Chính phủ nắm quyền hành pháp và Tòa án nắm quyền tư pháp.

b) Căn cứ vào tính hệ thống

Căn cứ phạm vi tham gia công tác, chức năng chia thành hoạt động của toàn thể bộ máy hoặc của từng cơ quan.

• Chức năng toàn thể bộ máy: đòi hỏi phối hợp liên ngành rộng rãi → huy động lực lượng cảnh sát, kiểm sát và tư pháp.
• Chức năng cơ quan cụ thể: giới hạn trong thẩm quyền luật định chuyên sâu → tòa án thực hiện xét xử.

Mỗi đơn vị hoàn thành nhiệm vụ riêng sẽ góp phần hoàn thiện chức năng tổng thể của cả hệ sinh thái công quyền.

c) Căn cứ lĩnh vực hoạt động

Tiêu chí phân chia theo chuyên môn đời sống phản ánh khối lượng công việc nhà nước phải gánh vác.

• Chức năng kinh tế: quản lý sản xuất kinh doanh → định hướng xuất nhập khẩu và chính sách tiền tệ.
• Chức năng xã hội: bảo tồn văn hóa, phát triển hệ thống giáo dục, chăm sóc y tế và phục hồi môi trường.

Mức độ đầu tư cho chức năng xã hội thể hiện rõ tính tiến bộ và nhân đạo của một chế độ công quyền.

d) Căn cứ vào phạm vi lãnh thổ

Không gian triển khai quyền lực xác định hai phương diện bổ trợ nhưng có mối quan hệ phụ thuộc lẫn nhau.

Chính sách đối ngoại vững chắc luôn bắt nguồn từ nền tảng ổn định chính trị và kinh tế nội địa.

1. Hình thức nhà nước

Hình thức nhà nước được cấu thành từ ba phương diện: chính thể, cấu trúc lãnh thổ và chế độ chính trị.

a) Hình thức chính thể

Chính thể phản ánh cách thức thiết lập cơ quan quyền lực cao nhất ở trung ương và mức độ tham gia của dân cư.

• Chính thể quân chủ
  • Quân chủ tuyệt đối
  • Quân chủ lập hiến
  • Quân chủ đại nghị
• Chính thể cộng hòa
  • Cộng hòa tổng thống
  • Cộng hòa đại nghị
  • Cộng hòa hỗn hợp

Quân chủ trao quyền lực theo nguyên tắc thừa kế, còn chính thể cộng hòa hình thành thông qua bầu cử nhiệm kỳ.

Hoa Kỳ là ví dụ điển hình của cộng hòa tổng thống, còn Cộng hòa Liên bang Đức áp dụng chính thể đại nghị.

b) Hình thức cấu trúc

Cấu trúc lãnh thổ quy định mối liên kết chính trị pháp lý giữa chính quyền trung ương với các vùng địa phương.

• Nhà nước đơn nhất: lãnh thổ thống nhất, có một bản Hiến pháp và một hệ thống cơ quan quyền lực tối cao.
• Nhà nước liên bang: hợp thành từ nhiều bang thành viên → mỗi bang sở hữu hệ thống pháp luật riêng.

Việt Nam duy trì cấu trúc nhà nước đơn nhất, trong khi Hoa Kỳ và Đức vận hành theo cấu trúc liên bang.

c) Chế độ chính trị

Chế độ chính trị là toàn bộ các phương pháp và thủ đoạn mà giai cấp cầm quyền dùng để quản lý xã hội.

• Chế độ dân chủ: tôn trọng quyền tự do con người → nhân dân trực tiếp hoặc gián tiếp tham chính.
• Chế độ phản dân chủ: thiết lập sự chuyên chế độc đoán → tước đoạt quyền đóng góp ý kiến của cư dân.

Bản chất dân chủ thực sự được đánh giá qua cơ chế giám sát thực quyền của người dân đối với bộ máy.

2. Bộ máy nhà nước

Bộ máy nhà nước là hệ thống cơ quan từ trung ương tới cơ sở được tổ chức nhằm thực thi các chức năng công vụ.

• Phi sản xuất trực tiếp: nhân sự chuyên tâm vào công tác quản lý chuyên nghiệp → không tạo của cải vật chất.
• Quyền lực mang tính cưỡng chế: quyết định ban hành nhân danh quyền lực công → bắt buộc phục tùng.
• Hoạt động theo luật định: vận hành trong phạm vi chức năng, thẩm quyền nghiêm ngặt mà luật pháp phân định.

Trên thế giới, các nhà nước hiện đại thường phân bổ quyền lực vào bốn thiết chế công quyền cốt lõi.

• Nguyên thủ quốc gia

  Đại diện cao nhất cho quốc gia về đối nội và đối ngoại, chỉ huy lực lượng vũ trang.

• Nghị viện

  Cơ quan lập hiến, lập pháp, thông qua ngân sách thường niên và phê chuẩn hiệp ước quốc tế.

• Chính phủ

  Cơ quan chấp hành của nghị viện, trực tiếp quản lý hành chính và hoạch định chính sách công cộng.

• Tòa án

  Cơ quan xét xử nhân danh công lý, hoạt động độc lập và chỉ tuân theo nguyên tắc pháp luật.

Sự phân chia này giúp các nhánh quyền lực kiểm soát và cân bằng lẫn nhau, hạn chế tối đa nguy cơ lạm quyền.

1. Các nguyên tắc tổ chức và hoạt động

Hiến pháp năm 2013 ghi nhận các nguyên tắc cốt lõi làm kim chỉ nam định hướng mọi hành vi công quyền.

• Quyền lực thống nhất: xuất phát từ Điều 2 Hiến pháp → phân công, phối hợp và kiểm soát quyền lực giữa các cơ quan.
• Đảng lãnh đạo: xuất phát từ Điều 4 Hiến pháp → định hướng cương lĩnh phát triển và giám sát đường lối chính trị.
• Quản lý bằng pháp luật: đề cao tính tối thượng của Hiến pháp → mọi cán bộ phải hành xử nghiêm minh theo thẩm quyền.
• Tập trung dân chủ: đại biểu do nhân dân bầu cử → cấp dưới chấp hành quyết định cấp trên sau khi bàn bạc công khai.
• Đoàn kết dân tộc: khẳng định sự bình đẳng tuyệt đối giữa các dân tộc → chính sách ưu tiên hỗ trợ miền núi.

Hệ thống nguyên tắc bảo đảm bộ máy hoạt động thông suốt mà không xa rời mục tiêu phục vụ nhân dân.

2. Tổ chức và hoạt động của các cơ quan

Mỗi thiết chế trong bộ máy Việt Nam được quy định vị trí pháp lý và thẩm quyền rõ ràng trong luật định.

a) Quốc hội

Quốc hội là cơ quan đại biểu cao nhất của nhân dân và là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất.

• Thực thi lập hiến, lập pháp: soạn thảo, ban hành hoặc sửa đổi Hiến pháp và các bộ luật chuyên ngành.
• Quyết định vận mệnh đất nước: thông qua kế hoạch phát triển, duyệt ngân sách và phê chuẩn chính sách tiền tệ.
• Giám sát tối cao: kiểm tra toàn diện việc tuân thủ pháp luật của các cơ quan trọng yếu trong bộ máy.

Ủy ban Thường vụ Quốc hội là cơ quan thường trực, điều hành công việc giữa hai kỳ họp tập trung trong năm.

b) Chủ tịch nước

Chủ tịch nước là người đứng đầu nhà nước, thay mặt nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam về đối nội và đối ngoại.

• Cương vị pháp lý: được Quốc hội bầu trong số đại biểu → nhiệm kỳ đi liền theo nhiệm kỳ Quốc hội.
• Nhiệm vụ quốc phòng: thống lĩnh các lực lượng vũ trang và giữ chức Chủ tịch Hội đồng Quốc phòng và An ninh.
• Đại diện quốc tế: bổ nhiệm đại sứ, ký kết điều ước quốc tế và thực hiện phong tặng huân huy chương.

Hình thức văn bản pháp lý chính do Chủ tịch nước ban hành là Lệnh và Quyết định.

c) Chính phủ

Chính phủ là cơ quan hành chính nhà nước cao nhất, thực hiện quyền hành pháp và là cơ quan chấp hành của Quốc hội.

• Chức năng điều hành: thống nhất quản lý kinh tế, chính trị, văn hóa, y tế và bảo đảm trật tự trên phạm vi toàn quốc.
• Trách nhiệm chính trị: do Quốc hội bầu ra nhân sự chủ chốt → chịu trách nhiệm báo cáo công tác trước Quốc hội.
• Cơ cấu nhân sự: gồm Thủ tướng Chính phủ, các Phó Thủ tướng, các Bộ trưởng và Thủ trưởng cơ quan ngang bộ.

Thủ tướng phải là đại biểu Quốc hội, chịu trách nhiệm trước Quốc hội về toàn bộ hoạt động điều hành của Chính phủ.

d) Tòa án nhân dân

Tòa án nhân dân là cơ quan xét xử của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, thực hiện quyền tư pháp.

• Nhiệm vụ trung tâm: tiến hành xét xử các vụ án hình sự, dân sự, hôn nhân gia đình và kinh doanh thương mại.
• Nguyên tắc hoạt động: thẩm phán và hội thẩm nhân dân xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật.
• Hệ thống phân cấp: gồm Tòa án nhân dân tối cao, Tòa án nhân dân cấp tỉnh, cấp huyện và Tòa án quân sự.

Quyền tư pháp bảo đảm sự công bằng, bảo vệ quyền con người và xử lý các hành vi xâm phạm lợi ích cộng đồng.

e) Viện kiểm sát nhân dân

Viện kiểm sát nhân dân là cơ quan thực hành quyền công tố và kiểm sát các hoạt động tư pháp theo luật định.

• Quyền công tố

  Độc quyền truy tố cá nhân, pháp nhân phạm tội ra trước tòa án để phục hồi trật tự pháp luật.

• Kiểm sát tư pháp

  Giám sát chặt chẽ hoạt động điều tra, xét xử và thi hành án phạt tù đúng trình tự thủ tục.

Viện kiểm sát nhân dân được tổ chức thành bốn cấp tương ứng với hệ thống phân bổ thẩm quyền của Tòa án.

f) Chính quyền địa phương

Chính quyền địa phương tại các đơn vị hành chính gồm có Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân các cấp.

Hội đồng nhân dân đại diện cho ý chí cư dân, còn Ủy ban nhân dân phụ trách hiện thực hóa các chính sách đó.