Trang chủ Kho kiến thức Kiến thức cơ bản Chương 1 - Lịch sử văn minh thế giới

Kiến thức cơ bản Chương 1 - Lịch sử văn minh thế giới

Khám phá kiến thức trọng tâm Chương 1 về các nền văn minh cổ đại rực rỡ: Ai Cập, Lưỡng Hà và Arập. Tổng hợp chi tiết về điều kiện tự nhiên, các thời kỳ lịch sử cùng những thành tựu vĩ đại về chữ viết, kiến trúc Kim tự tháp, luật pháp Hammurabi và sự phát triển của Đạo Hồi.

Lịch sử văn minh thế giớiVăn minh Ai Cập cổ đạiVăn minh Lưỡng HàVăn minh ArậpKim tự thápLuật HammurabiĐạo HồiThành tựu văn minh cổ đại

 
account_balance

A. Văn minh Ai Cập cổ đại

public

I - Tổng quan về Ai Cập cổ đại

1. Địa lí và cư dân

map Vị trí & Địa hình
  • Nằm ở Đông Bắc châu Phi, dọc hạ lưu sông Nin.
  • Sông Nin dài 6700km (chảy qua Ai Cập 700km). Đất đai bồi đắp rộng 15-25km.
  • Mùa nước dâng (tháng 6 - 11) mang theo phù sa màu mỡ.
  • Địa hình đóng kín: Bắc giáp Địa Trung Hải, Đông giáp Biển Đỏ, Tây giáp sa mạc Xahara, Nam giáp núi Nubi.
  • "Ai Cập là tặng phẩm của sông Nin" - Hêrôđột.
groups Cư dân & Tài nguyên
  • Chia làm 2 miền: Thượng Ai Cập (lưu vực hẹp ở phía Nam) và Hạ Ai Cập (đồng bằng châu thổ phía Bắc).
  • Cư dân cổ đại: Người Libi, người da đen, người Xêmit từ châu Á. (Hiện nay chủ yếu là người Arập).
  • Tài nguyên: Nhiều đá quý (đá vôi, badan, hoa cương), đồng, vàng. Sắt phải nhập khẩu.

2. Các thời kì lịch sử của Ai Cập cổ đại

Từ cuối thiên niên kỉ IV TCN đến năm 525 TCN, trải qua 31 vương triều, chia làm 5 thời kì chính:

a) Tảo vương quốc (3200-3000 TCN)
  • Thượng & Hạ Ai Cập thống nhất. Vương triều I, II.
  • Sử dụng đồng đỏ, sức kéo súc vật. Vua gọi là Pharaông.
b) Cổ vương quốc (3000-2200 TCN)
  • Vương triều III đến X. Quyền lực trung ương tập trung.
  • Thời kì xây dựng Kim tự tháp đồ sộ. Cuối thời kì, suy yếu.
c) Trung vương quốc (2200-1570 TCN)
  • Vương triều XI đến XVII. Ổn định nhất ở triều XI, XII.
  • Năm 1710 TCN bị người Híchxốt thống trị suốt 140 năm.
d) Tân vương quốc (1570-1100 TCN)
  • Đuổi được người Híchxốt. Vương triều XVIII đến XX.
  • Chinh phục Xyri, Palextin, Libi. Cải cách tôn giáo Ichnatôn. Sử dụng đồng thau rộng rãi.
e) Hậu kì (TK X - I TCN)
  • Bị ngoại tộc thống trị: Ba Tư (525 TCN), Hy Lạp - triều Ptôlêmê (332 TCN). Trở thành tỉnh của La Mã (30 TCN).
emoji_events

II - Những thành tựu chủ yếu

1. Chữ viết

  • Loại chữ: Chữ tượng hình (vẽ hình sự vật). Ví dụ: vẽ chim, mặt trời, nước.
  • Phương pháp mượn ý: Ghép hình để thể hiện từ trừu tượng (vẽ lông đà điểu = chính nghĩa, vẽ bò cạnh nước = khát).
  • Chỉ âm tiết & chữ cái: Có khoảng 1000 chữ, bao gồm 24 chữ cái. Sau này truyền cho người Phênixi tạo ra vần chữ cái đầu tiên.
  • Chất liệu: Ghi trên đá, đồ gốm, phổ biến nhất là giấy Papyrus (làm từ thân cây sậy ven sông Nin). Viết bằng bút sậy và mực bồ hóng.
Quá trình giải mã (Môn Ai Cập học)

Bị lãng quên hơn 3000 năm.

1798: Quân Napôlêông tìm thấy tấm bia Rôdétta (khắc 2 loại chữ: Ai Cập cổ và Hy Lạp).

1822: Học giả Pháp Champollion giải mã thành công, khai sinh môn Ai Cập học.

2. Văn học

Truyện Nói Thật và Nói Láo

Nói Láo lừa làm Nói Thật bị mù. Con trai của Nói Thật sau này dùng trí thông minh và lý lẽ sắc bén kiện thắng Nói Láo trước các vị thần.

Lời kể của Ipuxe

Phản ánh cuộc khởi nghĩa dân nghèo năm 1750 TCN. Người nghèo lật đổ người giàu, trật tự xã hội đảo lộn.

Lời răn dạy của Đuaúp

Khuyên con chăm học để làm quan, vì mọi nghề thợ thuyền đều cực nhọc và bị cai quản, chỉ làm quan mới là người đi cai quản.

Sống sót sau vụ đắm thuyền

Kể về thủy thủ trôi dạt vào đảo của con rắn thần lớn. Rắn tiên tri thuyền cứu hộ tới đón và ban cho nhiều tặng phẩm mang về kinh thành.

3. Tôn giáo

Người Ai Cập cổ đại theo đa thần giáo, thờ tự nhiên, động vật và người chết.

Thần tự nhiên
  • Thần Nut: Thiên thần.
  • Thần Ghép: Địa thần.
  • Thần Odirix: Thủy thần (sông Nin), quản lý sinh trưởng và là Diêm vương cai quản Âm phủ.
Thần Mặt Trời & Mặt Trăng
  • Thần Ra: Chúa tể, sáng tạo loài người.
  • Thần Amôn-Ra: Vị thần cao nhất thời Trung vương quốc (Tépbơ).
  • Thần Atôn: Được tôn thờ độc tôn ngắn hạn dưới thời cải cách Ichnatôn.
  • Thần Tốt: Mặt trăng, trí tuệ.
Thờ linh hồn & Động vật
  • Linh hồn (Can): Tin vào sự sống sau cái chết => Tục ướp xác. Tim người chết bị cân bởi thần Tốt và Arubix.
  • Động vật thiêng: Bò mộng Apix, cá sấu Xuhộc, mèo, phượng hoàng, nhân sư (Xphanh).

4. Kiến trúc và điêu khắc

a) Kim tự tháp
  • Là lăng mộ các vua Ai Cập (Triều III, IV). Xây ở sa mạc Tây Nam Cairô.
  • Bắt đầu từ tháp bậc thang Giêde (cao 60m).
  • Vĩ đại nhất là Kim tự tháp Kêốp (Khufu):
    • Cao 146,5m; Đáy vuông 230m.
    • Dùng 2.300.000 tảng đá vôi (2,5 tấn - 30 tấn/tảng).
    • Ghép đá không dùng vữa nhưng khít đến mức lá kim loại không lách qua được.
  • Xây dựng tốn 20 năm, hàng vạn nhân công. Là Kì quan số 1 thế giới cổ đại.
b) Tượng Xphanh (Nhân sư)
  • Tượng mình sư tử, đầu người, bảo vệ lăng mộ đền miếu.
  • Nổi bật nhất: Tượng Xphanh của vua Kêphren ở Ghidê (Dài 55m, cao 20m, biểu tượng cho trí tuệ con người và sức mạnh sư tử).

5. Khoa học tự nhiên

routine Thiên văn học
  • Nhận biết 12 cung hoàng đạo, sao Thủy, Kim, Hỏa, Mộc, Thổ.
  • Phát minh nhật khuê (đo bóng nắng mặt trời) và đồng hồ nước.
  • Phát minh Lịch (Thiên niên kỉ IV TCN): Dựa vào sao Lang và lũ sông Nin. 1 năm = 365 ngày (12 tháng x 30 ngày + 5 ngày lễ). 3 mùa.
calculate Toán học
  • Hệ thập phân. Chưa có số 0. Dùng phép cộng, trừ liên tiếp để nhân, chia.
  • Có mầm mống đại số, cấp số cộng.
  • Tính diện tích tam giác, hình cầu. Biết lượng giác không gian để xây tháp.
  • π≈3.16\pi \approx 3.16
medical_services Y học
  • Tục ướp xác giúp hiểu biết giải phẫu cơ thể, tim, óc, mạch máu.
  • Biết nguyên nhân bệnh do mạch máu không do ma quỷ.
  • Chữa bệnh phân khoa rõ rệt (Khoa mắt, răng, nội tạng...).
  • Bác sĩ phân loại bệnh: Chữa được, đấu tranh được, và không chữa được.
water

B. Văn minh Lưỡng Hà cổ đại

public

I - Tổng quan về Lưỡng Hà cổ đại

1. Địa lí và cư dân

  • Lưỡng Hà (Mésopotamie): "Miền giữa hai sông". Đó là sông Tigrơ (Đông) và Ophrát (Tây).
  • Nằm ở Tây Á (chủ yếu là Irắc ngày nay), phù sa sông bồi đắp màu mỡ.
  • Địa hình để ngỏ: Không có biên giới hiểm trở, thường xuyên bị ngoại xâm, thành phần cư dân phức tạp.
  • Thiếu đá quý và kim loại, nhưng dồi dào đất sét -> Vật liệu chính cho kiến trúc và chữ viết.
  • Cư dân: Người Xume (sớm nhất), người Accát, người Amôrít (Xêmít)...

2. Các quốc gia ở Lưỡng Hà cổ đại

graph LR A(Xume
Đầu TK 3 TCN) --> B(Accát
Giữa TK 3 TCN) B --> C(Vương triều III Ua
2132-2024 TCN) C --> D(Cổ Babilon
Hammurabi) D --> E(Tân Babilon
Nabuxôđônôxo) E --> F(Đế quốc Ba Tư
538 TCN)
a) Nhà nước của người Xume: Lập các thành bang (Ua, Êriđu, Lagát, Umma). Umma sau đó thống nhất vùng Xume.
b) Accát: Vua Xacgôn thống nhất toàn Lưỡng Hà. Tự xưng "vua 4 phương".
c) Vương triều III của Ua: Cổ nhất có bộ luật thành văn. Bị Elam và Mari đánh bại.
d) Cổ Babilon: Cực thịnh dưới thời Vua Hammurabi. Thống nhất Lưỡng Hà, ban hành bộ luật Hammurabi. Kinh tế đồng thau phát triển.
e) Tân Babilon và Ba Tư: 626 TCN Nabôpôlaxa lập Tân Babilon. Đỉnh cao dưới thời Nabuxôđônôxo (Vườn treo). 538 TCN bị Ba Tư diệt.
emoji_events

II - Những thành tựu chủ yếu

1. Chữ viết

  • Do người Xume sáng tạo. Khởi thủy là chữ tượng hình.
  • Chữ hình nêm (Chữ tiết hình): Viết bằng que vót nhọn ấn lên tấm đất sét ướt, tạo ra các nét thẳng hình cái nêm. Viết xong nung vào lửa để bảo quản.
  • Trở thành văn tự ngoại giao quốc tế ở Tây Á.
  • Giải mã bởi Grôtêphen (Đức, 1802) và Rolinxơn (Anh, 1835). Môn Atxiri học ra đời 1857.

2. Văn học

  • Phần lớn là Sử thi (Anh hùng ca) chịu ảnh hưởng tôn giáo.
  • Khai thiên lập địa: Thần Mácđúc giết ác quỷ Tiamát, xẻ xác làm trời đất, nặn con người từ đất sét và máu.
  • Nạn hồng thủy: Thần linh gây lụt, một người ngoan đạo đóng thuyền cứu sinh vật.
  • Sử thi Gingamét: Vua Urúc độc tài kết bạn với người rừng Enkiđu. Giết yêu quái Humbaba và Bò thần. Enkiđu chết, Gingamét đi tìm thuốc trường sinh nhưng bị rắn nuốt mất.

3. Tôn giáo

  • Đa thần giáo. Quan trọng nhất là thần lực lượng tự nhiên.
  • Anu: Thần trời. Enlin: Thần đất. Ea: Thần nước.
  • Samát: Thần Mặt Trời, tư pháp bảo hộ vua.
  • Mácđúc: Chúa tể các thần (thời Babilon).
  • Thờ người chết (chôn cất cẩn thận, chôn theo nô lệ). Hình thành tầng lớp thầy cúng có thế lực lớn.

4. Luật pháp

  • Khu vực có luật pháp sớm nhất thế giới (Triều III Ua, Etnuna).
  • Bộ luật Hammurabi: Nguyên vẹn nhất, khắc trên bia đá (hiện ở bảo tàng Luvrơ).
  • Gồm 3 phần: Mở đầu (ca ngợi thần linh và nhà vua), 282 điều luật, Kết luận.
  • Mục đích: "Làm cho kẻ mạnh không hà hiếp người yếu". Bao quát dân sự, hình sự, ruộng đất, nô lệ...

5. Kiến trúc và điêu khắc

Chủ yếu xây bằng gạch vì thiếu đá, nhưng rất đồ sộ.

Tháp đền Ua (TK XXII TCN)
  • Gồm 4 tầng bằng gạch, mỗi tầng 1 màu.
  • Tầng 1 (đen - âm phủ), tầng 2 (đỏ - con người), tầng 3 (xanh - thiên đường), tầng 4 (trắng - mặt trời/đền nhỏ).
Kiến trúc Tân Babilon
  • Thành trì dài 13.2km, 300 tháp canh, cửa Ixta ốp gạch men xanh.
  • Tháp 7 tầng thờ thần Mácđúc (cao 90m).
local_florist Vườn hoa trên không (Vườn treo Babilon)

Kì quan thế giới cổ đại. Do vua Nabuxôđônôxo xây cho vương hậu Mêđi. Xây trên đài cao 25m, có 4 lớp (đá, gạch, chì, đất) để trồng hoa thơm cỏ lạ giữa sa mạc.

6. Toán học, thiên văn, y học

Toán học
  • Hệ đếm cơ số 5 và cơ số 60 (Lưu lại trong tính phút/giây và độ tròn).
  • 60′=1∘,60′′=1′60' = 1^\circ, 60'' = 1'
  • Biết lập bảng cộng trừ nhân chia, phân số, lũy thừa, căn bậc 2, 3.
  • Biết định lý Pitago trước người Hy Lạp.
Thiên văn học
  • Chia hoàng đạo thành 12 cung.
  • Biết chu kì 5 hành tinh, dự đoán nhật thực/nguyệt thực.
  • Âm lịch: 1 năm = 354 ngày, biết thêm tháng nhuận.
  • Chia 1 tháng = 4 tuần, 1 tuần = 7 ngày gọi tên theo 7 thiên thể (Mặt trời, Mặt trăng, Hỏa, Thủy, Mộc, Kim, Thổ). 1 ngày = 12 giờ.
Y học
  • Chẩn đoán được nhiều loại bệnh nội, ngoại, tai mũi họng...
  • Bác sĩ chuyên khoa, biết dùng thuốc, xoa bóp, giải phẫu.
  • Hạn chế: Vẫn tin bệnh do ma quỷ -> dùng bùa chú. Kiêng chữa bệnh ngày 7, 14, 21, 28, 29 (ngày xấu).
mosque

C. Văn minh Arập

history_edu

I - Sơ lược về lịch sử Arập

1. Bán đảo Arập trước khi lập nước

  • Bán đảo lớn nhất thế giới, khí hậu sa mạc khô nóng. Chủ yếu chăn nuôi du mục (lạc đà, dê).
  • Phát triển tại Yêmen (phía Nam, nông nghiệp tốt) và Hegiado (ven Biển Đỏ, trung tâm thương mại với 2 thành phố lớn: Mecca và Yatorip/Medina).
  • Tín ngưỡng: Thờ đa thần. Đền Caaba ở Mecca là trung tâm sùng bái (có phiến đá đen).

2. Sự thành lập và diệt vong

Thời Môhamet

610: Môhamet truyền đạo Hồi. 622: Chạy sang Medina (Năm thứ 1 lịch Hồi). 630: Đem quân chiếm Mecca, lập nước Arập. Đền Caaba thành thánh thất Hồi giáo.

Triều Ômayát (661-750)

Dời đô về Đamát (Xiri). Chinh phục mạnh mẽ, đưa Arập thành đế quốc rộng lớn trải dài 3 châu Á, Phi, Âu (tới tận Tây Ban Nha).

Triều Abát & Diệt vong

750: Triều Abát thành lập, dời đô về Bátđa. Thế kỉ X suy yếu. 1258: Quân Mông Cổ đánh chiếm Bátđa, đế quốc Arập diệt vong.

menu_book

II - Đạo Hồi (Islam)

"Ixlam" nghĩa là phục tùng. Tôn giáo nhất thần tuyệt đối.

Giáo lí cơ bản & Quy định:
  • Tôn thờ duy nhất Chúa Ala. Môhamet là vị tiên tri cuối cùng và vĩ đại nhất.
  • Không thờ ảnh tượng (Chúa Ala không có hình thù). Đền chỉ trang trí chữ Arập.
  • Chịu ảnh hưởng Do Thái giáo: Tin thiên đường, địa ngục, thiên thần, ngày phán xét. Cấm ăn thịt heo, thịt cúng, cấm uống rượu.
  • Gia đình: Chế độ đa thê (tối đa 4 vợ), cấm lấy nàng hầu.

Năm trụ cột của Hồi giáo (Nghĩa vụ tín đồ):

volunteer_activism 1. Đức tin Chỉ có Chúa Ala, Môhamet là sứ giả.
self_improvement 2. Cầu nguyện 5 lần/ngày hướng về Mecca. Trưa thứ Sáu đến thánh thất.
no_meals 3. Trai giới Nhịn ăn uống ban ngày suốt tháng Ramađan (tháng 9).
real_estate_agent 4. Bố thí Nộp thuế đạo để xây đền và giúp người nghèo.
tour 5. Hành hương Đến Mecca ít nhất 1 lần trong đời (nếu có khả năng).
import_contacts Kinh Côran (Quran)

Nghĩa là "Bài đọc". Ghi lại lời Môhamet (coi là lời Chúa Ala phán). Gồm 114 chương, xếp ngược (chương dài trên, ngắn dưới). Là bộ luật pháp, đạo đức, bách khoa toàn thư của xã hội Arập.

group_work Các giáo phái
  • Siít (Shiite): Chỉ công nhận dòng dõi Ali (con rể Môhamet) làm thủ lĩnh (Imam). Tôn thờ Ali. Phát triển ở Irắc, Iran...
  • Xumu (Sunni): Phái chính thống, công nhận 4 vị Calipha đầu tiên. Đa số tín đồ Hồi giáo theo phái này.
palette

III - Văn học nghệ thuật, Khoa học, Giáo dục

1. Văn học & Nghệ thuật

Văn học
  • Thơ ca: Tinh thần lạc quan, ca ngợi tình yêu, rượu vang (nhà thơ Abu Nuvát), hoặc triết lí sâu sắc, hoài nghi tôn giáo (nhà thơ mù Abu Lơ Ala Maari).
  • Văn xuôi: Tuyệt tác "Nghìn lẻ một đêm". Góp nhặt thần thoại Ấn, Ai Cập, Ba Tư... được dịch ra châu Âu năm 1704. Truyện ngụ ngôn gốc Ấn Độ.
Kiến trúc & Nghệ thuật
  • Kiến trúc: Cung điện tráng lệ và Thánh thất Hồi giáo (mái vòm tròn, khám thờ).
  • Mĩ thuật: Ban đầu cấm điêu khắc/hội họa người/vật -> Phát triển hoa văn hình kỉ hà và Thư pháp chữ Arập. Sau nới lỏng vẽ bích họa trong cung điện.
  • Âm nhạc: Phát minh nhiều nhạc cụ (đàn Lút, sáo), biết kí âm trường độ/cao độ trước châu Âu.

2. Khoa học tự nhiên

Học tập từ Ai Cập, Hy Lạp, Ấn Độ (Trung tâm dịch thuật ở Bátđa năm 830). Phát triển mạnh mẽ vượt bậc:

Toán học An Khoaridomi sáng lập Đại số học (Algèbre). Phổ biến hệ số Ấn Độ và số 0 (Zero). Phát triển Lượng giác.
Thiên văn & Địa lý Tính được chu vi Trái Đất ~35000km. Làm thiên cầu đồng. Vẽ bản đồ thế giới chi tiết (Iđrixi).
Vật lý & Hóa học Al Haitoham nghiên cứu Quang học (khúc xạ, thấu kính). Phát minh nồi chưng cất (Alambic), phân biệt Axit/Bazơ.
Y học Vô cùng phát triển. Giỏi khoa mắt. Radi, Xina là y sư lừng danh. Xây bệnh viện công cộng lớn khám miễn phí.

3. Giáo dục & Tầm ảnh hưởng

  • "Mực của nhà bác học còn linh thiêng hơn máu của người tử vì đạo" - Môhamet.
  • Hệ thống 3 cấp học: Sơ học (tại thánh thất, học kinh Côran), Trung học (Ngữ pháp, Toán...), Đại học.
  • Đại học: Cairô (thành lập 988, 1 vạn sinh viên), Bátđa, Coócđôba. Dạy thần học, luật, khoa học.
  • Thư viện: Mở khắp đế quốc, phục vụ công cộng. Biết cách làm giấy từ Trung Quốc sớm (TK VIII).
  • Công trạng với nhân loại:
    • Lưu giữ và dịch các tác phẩm văn minh Hy Lạp cổ đại (Arixtốt, Platôn) sang tiếng Arập, từ đó truyền lại cho châu Âu.
    • Là trung gian truyền bá 4 phát minh lớn của phương Đông (Chữ số Ấn Độ, giấy, nghề in, thuốc súng, la bàn từ Trung Quốc) sang phương Tây.
Khoá học liên quan
Lịch sử văn minh thế giới - Tổng quan các nền văn minh

2.536 xem 8 kiến thức 11 đề thi

Đề thi liên quan
Trắc nghiệm Lịch sử văn minh thế giới Chương 1 có đáp án

2 mã đề 80 câu hỏi

50 Câu Hỏi Trắc Nghiệm Chương 1 Lịch Sử Đảng TDMU có đáp án

2 mã đề 50 câu hỏi

Đề Ôn Luyện Thi Môn Lịch Sử Đảng - Chương 1 - TDMU Có Đáp Án

3 mã đề 71 câu hỏi

Trắc nghiệm kiến thức Chương 1 – Tâm Lý Học Đại Cương HCE

2 mã đề 80 câu hỏi

Đề Ôn Tập Môn Lịch Sử Đảng - Chương 1 (AOF) Có Đáp Án

1 mã đề 50 câu hỏi

Trắc nghiệm ôn tập chương 1 - Quản trị kinh doanh NEU

2 mã đề 80 câu hỏi

Trắc nghiệm ôn tập chương 1 - Giáo trình Quản trị Logistics

2 mã đề 80 câu hỏi

Trắc nghiệm chương 1 - Tổng quan du lịch - ĐH Mở Hà Nội

2 mã đề 80 câu hỏi

Đề Thi Trắc Nghiệm Miễn Phí Triết Học - Phần 1 - Học Viện Hậu Cần (Có Đáp Án)

1 mã đề 60 câu hỏi

Đề Thi Trắc Nghiệm Triết Học Mác - Lênin Phần 1 – KMA

1 mã đề 25 câu hỏi

Kiến thức tương tự
img
Kiến thức cơ bản chương 1 - Tâm lý học đại cương (HNUE)

14.615 lượt xem 10/04/2026

img
Kiến thức cơ bản Chương 1 - Quản Trị Sản Xuất (HCE)

9.419 lượt xem 19/08/2025

img
Kiến thức cơ bản Chương 1 - Hành Vi Tổ Chức ( HCE )

11.942 lượt xem 04/10/2025

img
Tóm tắt kiến thức chương 1 - Giáo dục học đại cương (HCMUE)

19.081 lượt xem 17/04/2026

img
Kiến thức cơ bản Chương 1 – Tổng quan Thương mại điện tử HCE

2.793 lượt xem 13/04/2026

img
Tóm tắt kiến thức cơ bản chương 1 - Quản trị kinh doanh NEU

4.587 lượt xem 11/07/2025

img
Kiến thức chương 1 - Tổng quan du lịch - ĐH Mở Hà Nội

20.135 lượt xem 13/04/2026

img
Tóm tắt kiến thức chương 1 - Giáo dục học đại cương

18.974 lượt xem 08/01/2026

img
Tóm tắt kiến thức chương 1 - Kinh tế du lịch (NEU)

16.715 lượt xem 31/12/2025