1. Bản chất của tâm lý người

a) Cơ sở sinh lý và chức năng của não bộ

Bộ não người là cơ quan vật chất trực tiếp sinh ra các hiện tượng tâm lý thông qua cơ chế phản xạ.

Tâm lý là chức năng của não bộ khỏe mạnh khi nhận sự tác động của thế giới xung quanh.

Khi não bộ bị tổn thương cấu trúc hoặc gián đoạn tuần hoàn, hoạt động nhận thức và cảm xúc lập tức bị rối loạn tương ứng.

Tâm lý không phải do não tiết ra tương tự như gan tiết mật, mà là hình ảnh tinh thần nảy sinh từ phản xạ giữa não và ngoại cảnh.

Hoạt động thần kinh cấp cao là cơ sở tự nhiên nhưng không tự nó quy định toàn bộ nội dung tâm lý người.

b) Bản chất phản ánh hiện thực khách quan

Thế giới khách quan là nguồn gốc nội dung ban đầu, quyết định toàn bộ chất liệu xây dựng nên tâm thức.

1. Thế giới khách quan tác động
2. Giác quan tiếp nhận kích thích
3. Vỏ não phân tích và tổng hợp
4. Hình ảnh tâm lý xuất hiện

Hình ảnh tâm lý mang tính chủ thể sâu sắc, không phản chiếu sao chép thụ động như một chiếc gương phẳng soi vật thể.

• Cùng một cảnh ngộ nhưng các chủ thể đón nhận với thái độ khác nhau.
• Cùng một người nhận thức một sự vật nhưng ở từng thời điểm có rung cảm khác biệt.
• Hình ảnh tâm lý luôn mang sắc thái kinh nghiệm, nhu cầu và định hướng cá nhân.

Sự khác biệt về vốn sống và trạng thái cơ thể khiến tính chủ thể luôn in dấu lên mọi suy nghĩ của con người.

c) Bản chất xã hội và lịch sử

Đời sống xã hội loài người đóng vai trò quyết định, phân biệt ranh giới giữa tâm lý người và tâm lý động vật.

• Nguồn gốc xã hội

  Hình thành từ các mối quan hệ giao tiếp, đạo đức, kinh tế → trẻ em sống cách ly bầy đàn không có tâm lý người.

• Tính chất lịch sử

  Nội dung tâm lý biến chuyển linh hoạt theo từng giai đoạn phát triển văn minh của cộng đồng loài người.

Hai con đường cơ bản để cá nhân tiếp thu nền văn hóa xã hội là thông qua hoạt động thực tiễn và giao tiếp ngôn ngữ.

Các tài liệu như Kiến thức cơ bản Chương 1 – Tâm Lý Học Đại Cương HCE cũng phân tích sâu sắc nguồn gốc xã hội của ý thức.

2. Chức năng của tâm lý

Hiện tượng tâm lý giữ vai trò cơ quan chỉ huy trung tâm, chuyển hóa nhu cầu bên trong thành hoạt động bên ngoài.

• Chức năng của tâm lý
  • Chức năng định hướng mục tiêu
  • Chức năng điều khiển và động viên
  • Chức năng kiểm tra và điều chỉnh

Nhờ chức năng điều chỉnh, con người tự phát hiện khiếm khuyết trong thao tác để kịp thời sửa sai khi hoàn cảnh đổi khác.

Năng lực làm chủ hành động bắt nguồn từ việc phối hợp nhịp nhàng giữa cả ba chức năng tâm lý trên trong cùng một nhiệm vụ.

3. Phân loại các hiện tượng tâm lý

a) Phân loại theo thời gian tồn tại và vị trí

Cách phân loại phổ biến nhất trong giáo trình chia hiện tượng tâm lý thành ba cấp độ dựa trên độ bền vững thời gian.

Trạng thái tâm lý giữ vai trò phông nền xúc cảm, hỗ trợ thúc đẩy hoặc kìm hãm diễn biến của các quá trình tâm lý.

Quá trình tâm lý lặp lại nhiều lần trong điều kiện xã hội ổn định sẽ tích tụ chuyển hóa thành thuộc tính tâm lý tương ứng.

Việc hiểu rõ sự chuyển hóa này hỗ trợ đắc lực giáo viên trong công tác hình thành nhân cách học sinh.

b) Phân loại theo mức độ nhận thức

Căn cứ vào mức độ kiểm soát của lý trí, tâm lý người được chia thành hiện tượng có ý thức và hiện tượng vô thức.

• Hiện tượng tâm lý có ý thức

  Con người nhận biết rõ ràng mục đích, phương tiện, thái độ và dự kiến trước kết quả hành động của mình.

• Hiện tượng tâm lý vô thức

  Nằm ngoài sự kiểm soát trực tiếp của nhận thức tỉnh táo → bao gồm mộng du, giấc mơ, phản xạ bản năng tự vệ.

Vô thức và ý thức không đối kháng tuyệt đối mà luôn đan xen, hỗ trợ qua lại trong dòng chảy hoạt động thực tế.

1. Các nguyên tắc phương pháp luận

Để bảo đảm kết quả nghiên cứu khách quan và chính xác, nhà nghiên cứu phải tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc chỉ đạo.

• Nguyên tắc khách quan

  Nghiên cứu hiện tượng tâm lý qua hành vi, cử chỉ, sản phẩm thực tế → tuyệt đối tránh suy diễn chủ quan.

• Nguyên tắc quyết định luận

  Xem xét tâm lý luôn có nguyên nhân gây ra → bắt nguồn từ kích thích thế giới vật chất và chức năng thần kinh não bộ.

• Nguyên tắc lịch sử cụ thể

  Đặt hiện tượng vào không gian, thời gian và hoàn cảnh văn hóa xác định để lý giải diễn biến phù hợp.

• Nguyên tắc nghiên cứu trong hoạt động

  Khảo sát phẩm chất tâm lý thông qua hành động thực tiễn → hoạt động là nơi bộc lộ tâm lý rõ ràng nhất.

Tuân thủ đồng bộ bốn nguyên tắc trên giúp loại bỏ sai lệch định kiến khi đánh giá nhân cách cá nhân.

2. Các phương pháp nghiên cứu cụ thể

Các phương pháp nghiên cứu cung cấp công cụ thu thập cứ liệu tin cậy phục vụ quá trình khái quát hóa lý luận.

Thực nghiệm tâm lý thường chia thành hai hình thức chính: thực nghiệm trong phòng thí nghiệm và thực nghiệm tự nhiên.

Nhà nghiên cứu thường phối hợp linh hoạt nhiều phương pháp bổ trợ lẫn nhau để đưa ra kết luận toàn diện nhất.