Tóm tắt chương 10 - Lý luận chung Nhà nước và Pháp luật

10.1. Vi phạm pháp luật

10.1.1. Khái niệm và dấu hiệu vi phạm pháp luật.

a) Khái niệm

Vi phạm pháp luật (VPPL) là hành vi (hành động hoặc không hành động) trái pháp luật do chủ thể có năng lực trách nhiệm pháp lý thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý xâm hại tới các quan hệ xã hội được pháp luật bảo vệ.

b) Các dấu hiệu cơ bản của vi phạm pháp luật

Một hành vi chỉ được coi là vi phạm pháp luật khi có đủ 4 dấu hiệu sau:

- Thứ nhất, là hành vi (hành động hoặc không hành động) xác định của con người.
Đây là dấu hiệu biểu hiện ra bên ngoài thế giới khách quan. Pháp luật không điều chỉnh suy nghĩ hay đặc tính cá nhân nếu chúng chưa biểu hiện thành hành vi cụ thể.
+ Hành động: Chủ thể thực hiện thao tác mà pháp luật cấm (ví dụ: trộm cắp, vượt đèn đỏ).
+ Không hành động: Chủ thể không thực hiện nghĩa vụ mà pháp luật yêu cầu (ví dụ: không tố giác tội phạm, không cứu giúp người khác).

- Thứ hai, là hành vi trái với các quy định của pháp luật.
Hành vi này đi ngược lại yêu cầu của pháp luật, thể hiện ở việc không thực hiện, thực hiện không đúng, không đủ, hoặc vượt quá yêu cầu của quy phạm pháp luật, xâm hại đến các quan hệ xã hội được pháp luật bảo vệ.

- Thứ ba, là hành vi có lỗi của chủ thể.
Lỗi là trạng thái tâm lý, thái độ tiêu cực của chủ thể đối với hành vi trái pháp luật của mình. Nếu một hành vi trái pháp luật nhưng không có lỗi (ví dụ: do sự kiện bất ngờ, tình thế cấp thiết) thì không bị coi là VPPL.

- Thứ tư, chủ thể thực hiện hành vi phải có năng lực trách nhiệm pháp lý (TNPL).
Năng lực TNPL là khả năng của chủ thể phải gánh chịu hậu quả pháp lý do hành vi của mình gây ra.
+ Đối với cá nhân: Phụ thuộc vào độ tuổi (do pháp luật quy định cho từng loại vi phạm) và khả năng nhận thức (không mắc bệnh tâm thần hoặc bệnh khác làm mất khả năng điều khiển hành vi).
+ Đối với tổ chức: Có năng lực TNPL từ khi được thành lập hợp pháp cho đến khi giải thể.

💡 Lưu ý sinh viên hay nhầm lẫn

Phân biệt "Hành vi trái pháp luật" và "Vi phạm pháp luật":

- Mọi vi phạm pháp luật đều là hành vi trái pháp luật.

- Tuy nhiên, không phải mọi hành vi trái pháp luật đều là vi phạm pháp luật. Một hành vi trái pháp luật chỉ bị coi là vi phạm pháp luật khi nó hội tụ đủ cả 4 dấu hiệu, đặc biệt là dấu hiệu "có lỗi" và "năng lực trách nhiệm pháp lý".

Ví dụ: Một người mắc bệnh tâm thần (không có năng lực TNPL) thực hiện hành vi giết người. Đây là hành vi trái pháp luật, nhưng không phải là vi phạm pháp luật (tội phạm) vì thiếu dấu hiệu về chủ thể.

10.1.2. Các loại vi phạm pháp luật

Căn cứ vào tính chất, đặc điểm của chủ thể, khách thể và mức độ nguy hiểm cho xã hội, vi phạm pháp luật được chia thành 4 loại cơ bản:

Ngoài ra, còn có các cách phân loại khác như căn cứ vào đối tượng bị xâm hại (VPPL về đất đai, tài chính...) hoặc mức độ nguy hiểm (tội phạm và các vi phạm pháp luật khác).

10.2. Trách nhiệm pháp lý

10.2.1. Khái niệm trách nhiệm pháp lý

a) Khái niệm

Trách nhiệm pháp lý (TNPL) là một loại quan hệ pháp luật đặc biệt giữa nhà nước (thông qua các cơ quan có thẩm quyền) với chủ thể vi phạm pháp luật, trong đó bên vi phạm pháp luật phải gánh chịu những hậu quả bất lợi, những biện pháp cưỡng chế nhà nước được quy định ở chế tài các quy phạm pháp luật.

Về nội dung, TNPL là sự áp dụng các biện pháp cưỡng chế nhà nước. Về hình thức, đó là việc tổ chức thực hiện bộ phận chế tài của quy phạm pháp luật.

b) Mục đích của việc truy cứu trách nhiệm pháp lý

- Trừng phạt chủ thể vi phạm pháp luật (hạn chế hoặc tước bỏ quyền công dân).

- Khôi phục một phần nào đó thiệt hại của xã hội (ví dụ: bồi thường vật chất).

- Răn đe, phòng ngừa, cải tạo và giáo dục: Đây là ý nghĩa cơ bản và quan trọng nhất, nhằm giáo dục ý thức tôn trọng pháp luật cho người vi phạm và cộng đồng.

- Tạo ra công bằng xã hội: Làm cho mọi người tin tưởng vào công lý, tích cực đấu tranh chống VPPL.

10.2.2. Căn cứ truy cứu trách nhiệm pháp lý

Căn cứ duy nhất để truy cứu trách nhiệm pháp lý là cấu thành của vi phạm pháp luật.

Cấu thành của vi phạm pháp luật bao gồm 4 yếu tố:

c) Mặt khách quan

Là những biểu hiện ra bên ngoài của vi phạm pháp luật.

- Hành vi trái pháp luật: Yếu tố bắt buộc, phải xác định đầu tiên.

- Sự thiệt hại của xã hội: Những tổn thất về vật chất hoặc tinh thần mà xã hội phải gánh chịu. Mức độ thiệt hại là căn cứ để xác định loại TNPL.

- Mối quan hệ nhân quả: Thiệt hại xảy ra phải là kết quả tất yếu do chính hành vi trái pháp luật trực tiếp gây ra.

- Các yếu tố khác: Thời gian, địa điểm, công cụ, phương tiện vi phạm...

d) Mặt chủ quan

Là trạng thái tâm lý bên trong của chủ thể khi thực hiện hành vi.

- Lỗi: Là yếu tố bắt buộc. Lỗi là thái độ tâm lý tiêu cực của chủ thể. Có 2 loại lỗi, chia thành 4 hình thức:

+ Lỗi cố ý:
Cố ý trực tiếp: Chủ thể thấy trước hậu quả nguy hiểm và mong muốn hậu quả đó xảy ra.
Cố ý gián tiếp: Chủ thể thấy trước hậu quả, tuy không mong muốn nhưng có ý thức để mặc cho hậu quả xảy ra.

+ Lỗi vô ý:
Vô ý vì quá tự tin: Chủ thể thấy trước hậu quả, nhưng hy vọng, tin tưởng (một cách thiếu căn cứ) là hậu quả sẽ không xảy ra hoặc có thể ngăn ngừa được.
Vô ý do cẩu thả: Chủ thể không thấy trước hậu quả, mặc dù theo quy định thì phải thấy trước và có thể thấy trước.

- Động cơ vi phạm: Động lực bên trong thúc đẩy chủ thể thực hiện hành vi (ví dụ: vụ lợi, trả thù).

- Mục đích vi phạm: Kết quả cuối cùng mà chủ thể mong muốn đạt được khi thực hiện hành vi.

(Lưu ý: Động cơ và mục đích thường chỉ xác định trong trường hợp lỗi cố ý trực tiếp).

e) Chủ thể vi phạm pháp luật

- Là cá nhân hoặc tổ chức có năng lực trách nhiệm pháp lý đã thực hiện hành vi vi phạm.

f) Khách thể của vi phạm pháp luật

- Là các quan hệ xã hội được pháp luật bảo vệ nhưng bị hành vi vi phạm pháp luật xâm hại tới.

10.2.3. Phân loại trách nhiệm pháp lý

Tương ứng với 4 loại vi phạm pháp luật là 4 loại trách nhiệm pháp lý:

- Trách nhiệm pháp lý hình sự: Nghiêm khắc nhất, do Tòa án áp dụng đối với người phạm tội (cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ, tù, tử hình...).

- Trách nhiệm pháp lý hành chính: Do các cơ quan quản lý nhà nước áp dụng đối với chủ thể vi phạm hành chính (cảnh cáo, phạt tiền, tịch thu giấy phép...).

- Trách nhiệm pháp lý dân sự: Do Tòa án hoặc các chủ thể khác áp dụng (chủ yếu là các biện pháp liên quan đến tài sản như bồi thường thiệt hại).

- Trách nhiệm pháp lý kỷ luật: Do thủ trưởng cơ quan, doanh nghiệp, trường học... áp dụng đối với người vi phạm kỷ luật nội bộ (khiển trách, cảnh cáo, hạ bậc lương, buộc thôi việc...).

💡 Lưu ý quan trọng khi áp dụng TNPL

- Trong một vụ việc, một chủ thể có thể phải chịu nhiều loại trách nhiệm pháp lý nếu họ thực hiện nhiều hành vi vi phạm khác nhau (ví dụ: một người vừa vi phạm hành chính (lái xe say xỉn) vừa vi phạm dân sự (gây thiệt hại cho xe khác)).

- Tuy nhiên, đối với cùng một hành vi vi phạm thì không thể áp dụng đồng thời nhiều loại trách nhiệm pháp lý (ví dụ: một hành vi không thể vừa bị xử lý hình sự, vừa bị xử lý hành chính).

+) Những trường hợp không chịu trách nhiệm pháp lý

Đây là những trường hợp có hành vi trái pháp luật nhưng được loại trừ TNPL:

- Người vi phạm không có năng lực hành vi (ví dụ: trẻ em dưới 6 tuổi) hoặc mất năng lực hành vi dân sự.

- Người vi phạm chưa đủ tuổi chịu trách nhiệm pháp lý theo quy định.

- Miễn trách nhiệm pháp lý: (Ví dụ: do chuyển biến của tình hình, người phạm tội tự thú, có quyết định đại xá...).

- Hết thời hiệu chịu trách nhiệm pháp lý.

- Sự kiện bất ngờ: Trường hợp không thể thấy trước hoặc không buộc phải thấy trước hậu quả của hành vi.

- Phòng vệ chính đáng: Hành vi chống trả lại một cách cần thiết người đang có hành vi xâm phạm lợi ích hợp pháp. Đây không phải là tội phạm.

- Tình thế cấp thiết: Vì muốn tránh một nguy cơ lớn, không còn cách nào khác phải gây một thiệt hại nhỏ hơn thiệt hại cần ngăn ngừa. Đây không phải là tội phạm.