1. Khái niệm chất và lượng

a) Khái niệm chất

Mỗi sự vật tồn tại khách quan đều sở hữu tính quy định xác định giúp phân biệt nó với sự vật khác.

Chất

Tính quy định khách quan vốn có của sự vật, là sự thống nhất hữu cơ của những thuộc tính làm cho sự vật là nó, không phải cái khác.

Chất bộc lộ rõ nét thông qua hệ thống các thuộc tính khi sự vật tương tác với môi trường xung quanh.

• Thuộc tính cơ bản: quyết định sự tồn tại bản chất → thuộc tính cơ bản mất đi thì chất cũ đổi thành chất mới.
• Thuộc tính không cơ bản: biểu hiện mặt phụ trợ → biến đổi nhưng chưa làm biến đổi ngay bản chất sự vật.
• Phương thức liên kết: sắp xếp yếu tố cấu thành → than chì và kim cương cùng nguyên tố Carbon nhưng khác chất.

Một sự vật có nhiều thuộc tính khác nhau nên đồng thời sở hữu nhiều chất tùy thuộc giác độ xem xét cụ thể.

b) Khái niệm lượng

Bên cạnh mặt chất, mỗi sự vật đều có tính quy định về quy mô, số lượng và tốc độ vận động.

Lượng

Tính quy định vốn có của sự vật về mặt số lượng, quy mô, trình độ, nhịp điệu của sự vận động và phát triển.

Lượng tồn tại khách quan cùng với chất nhưng chưa trực tiếp quy định sự vật là nó.

• Biểu hiện định lượng: thông số đo lường chính xác → khối lượng phân tử, chiều dài hình học, vận tốc chuyển động.
• Biểu hiện định tính trừu tượng: thông số khái quát hóa → trình độ văn hóa, năng lực tư duy, ý thức tổ chức.
• Ranh giới tương đối: lượng và chất hoán đổi theo góc nhìn → số lượng bài học đạt điểm cao phản ánh chất lượng tiếp thu.

Ranh giới phân biệt giữa chất và lượng chỉ mang tính tương đối tùy thuộc vào mối quan hệ xem xét.

2. Mối quan hệ giữa sự thay đổi về lượng và chất

a) Thay đổi về lượng dẫn đến thay đổi về chất

Lượng của sự vật biến đổi liên tục và dần dần, trong khi chất có xu hướng tương đối ổn định.

Sự vận động biện chứng đòi hỏi quá trình tích lũy lượng đạt tới điểm nút để kích hoạt bước nhảy biến đổi chất.

1. Tích lũy lượng trong khoảng độ
2. Đạt tới ngưỡng điểm nút
3. Thực hiện bước nhảy vọt
4. Xác lập chất mới hoàn chỉnh

Nước ở áp suất thông thường có độ từ 0 độ C đến 100 độ C; tại điểm nút 100 độ C nước chuyển hóa thành hơi.

b) Thay đổi về chất dẫn đến thay đổi về lượng

Chất mới khi hình thành không dừng lại mà tác động trở lại làm thay đổi quy mô và nhịp điệu của lượng.

Chất mới tạo ra giới hạn độ mới để mở đầu cho một chu kỳ tích lũy lượng tiếp theo của sự vật.

c) Các hình thức cơ bản của bước nhảy

Thế giới khách quan biểu hiện bước nhảy qua nhiều hình thức phong phú tùy thuộc vào điều kiện cụ thể.

• Theo thời gian nhịp điệu

  Bước nhảy đột biến diễn ra rất ngắn làm thay đổi toàn bộ; bước nhảy dần dần tích lũy yếu tố mới qua thời gian dài.

• Theo phạm vi quy mô

  Bước nhảy toàn bộ biến đổi tất cả các mặt cấu trúc; bước nhảy cục bộ chỉ biến đổi từng bộ phận riêng lẻ.

Phản ứng hạt nhân Uranium 235 là bước nhảy đột biến, còn quá trình vượn tiến hóa thành người là bước nhảy dần dần.

3. Ý nghĩa phương pháp luận

Quy luật lượng chất định hướng cho nhận thức khoa học và hoạt động thực tiễn hàng ngày của con người.

• Kiên trì tích lũy lượng: chú trọng gom nhặt tri thức từ thấp lên cao → tránh tư tưởng chủ quan nôn nóng đốt cháy giai đoạn.
• Quyết đoán thực hiện bước nhảy: nắm bắt thời cơ khi lượng đạt điểm nút → khắc phục tư tưởng bảo thủ trì trệ do dự.
• Linh hoạt hình thức vận dụng: kết hợp bước nhảy cục bộ với bước nhảy toàn bộ → tạo chuyển biến vững chắc cho hệ thống.
• Tác động phương thức liên kết: điều chỉnh cách thức kết hợp các yếu tố cấu thành → thay đổi chất mà không cần tăng lượng yếu tố.

Tích lũy lượng là điều kiện cần thiết, thực hiện bước nhảy đúng thời điểm là điều kiện quyết định để tạo ra chất lượng mới.

Nắm vững quy luật lượng chất giúp chuẩn bị kiến thức nền tảng trước khi làm Trắc Nghiệm Ôn tập Chương 6 - Triết Học Mác - Lênin hiệu quả.

1. Khái niệm và cơ chế phát triển

Mâu thuẫn biện chứng là sự tác động qua lại nội tại giữa các mặt đối lập vốn có của sự vật.

• Mặt đối lập

  Những đặc điểm, thuộc tính có khuynh hướng biến đổi trái ngược nhau, cùng tồn tại khách quan trong một thể thống nhất.

• Thống nhất các mặt đối lập

  Sự nương tựa, ràng buộc lẫn nhau giữa các mặt, lấy sự tồn tại của mặt này làm tiền đề cho sự tồn tại của mặt kia.

• Đấu tranh các mặt đối lập

  Sự tác động qua lại bài trừ, gạt bỏ và phủ định lẫn nhau một cách liên tục giữa các khuynh hướng đối lập.

Quá trình đồng hóa và dị hóa trong cơ thể sinh vật nương tựa nhau nhưng liên tục triệt tiêu năng lượng của nhau.

Thống nhất mang tính tương đối tạm thời, đấu tranh mang tính tuyệt đối vĩnh viễn tạo nên nguồn gốc tự thân phát triển.

Cơ chế vận động phát triển của mâu thuẫn diễn ra qua các nấc thang biến đổi logic liên tục.

1. Khác nhau căn bản

   Xuất hiện các thuộc tính và xu hướng vận động dị biệt ban đầu.

2. Hình thành mặt đối lập

   Các khuynh hướng trái ngược phân hóa rõ nét và bài xích nhau.

3. Xung đột gay gắt

   Đấu tranh giữa các mặt đối lập đạt tới đỉnh điểm căng thẳng.

4. Giải quyết mâu thuẫn

   Thể thống nhất cũ bị phá vỡ, sự vật mới ra đời thay thế.

Mâu thuẫn phát triển đến đỉnh điểm đòi hỏi phải được chuyển hóa chứ không thể duy trì trạng thái vĩnh viễn.

2. Phân loại mâu thuẫn

Mỗi loại mâu thuẫn có vị trí, tính chất và vai trò tác động khác nhau đối với sự vật hiện tượng.

Giải quyết mâu thuẫn bên ngoài tạo điều kiện thuận lợi để giải quyết dứt điểm mâu thuẫn bên trong.

Xác định chính xác loại mâu thuẫn là căn cứ khoa học để lựa chọn phương thức xử lý thích hợp.

3. Ý nghĩa phương pháp luận

Nắm bắt bản chất mâu thuẫn giúp con người dũng cảm đối diện với xung đột để tìm kiếm động lực vươn lên.

• Thừa nhận mâu thuẫn khách quan: đi sâu phân tích hai mặt đối lập → tìm ra nguồn gốc thực sự của vấn đề khó khăn.
• Tuyệt đối không điều hòa mâu thuẫn: chủ động tạo điều kiện giải quyết xung đột → kiên quyết bài trừ tư tưởng thỏa hiệp hữu khuynh.
• Phân loại cụ thể từng loại: phân biệt mâu thuẫn chủ yếu và thứ yếu → tập trung ưu tiên tháo gỡ điểm nghẽn trọng yếu.
• Linh hoạt giải pháp xử lý: áp dụng phương thức phù hợp mâu thuẫn đối kháng hay không đối kháng → tránh rập khuôn máy móc.

Hiểu sâu về mâu thuẫn giúp người học tự tin làm các bài tập trong Trắc Nghiệm Chương 7: Các cặp phạm trù - Triết Học Mác Lênin đạt kết quả cao.

Giải quyết triệt để mâu thuẫn khi điều kiện chín muồi là con đường đưa sự vật chuyển sang trạng thái mới.

1. Khái niệm phủ định biện chứng

Sự ra đời của cái mới thay thế cái cũ là hiện tượng phổ quát trong toàn bộ tiến trình lịch sử.

Phủ định biện chứng

Sự phủ định tự thân, là mắt khâu dẫn tới sự ra đời sự vật mới, tiến bộ hơn, là tiền đề và điều kiện cho sự phát triển.

Phủ định biện chứng đối lập hoàn toàn với quan điểm phủ định siêu hình xóa bỏ sạch trơn quá khứ.

• Tính khách quan

  Bắt nguồn từ việc giải quyết mâu thuẫn nội tại bên trong sự vật, không phụ thuộc vào ý muốn chủ quan của con người.

• Tính kế thừa

  Gạt bỏ nhân tố lỗi thời, chọn lọc giữ lại và cải tạo mặt tích cực của cái cũ, phủ định đồng thời là khẳng định cái mới.

Hạt thóc nảy mầm thành cây mạ phủ định hạt giống cũ nhưng kế thừa trọn vẹn đặc tính sinh học quý giá.

2. Nội dung quy luật và chu kỳ phát triển

Một chu kỳ phát triển biện chứng hoàn chỉnh đòi hỏi trải qua ít nhất hai lần phủ định liên tiếp.

1. Khẳng định ban đầu
2. Phủ định lần thứ nhất
3. Phủ định lần thứ hai
4. Cái mới ra đời hoàn thành chu kỳ

Hạt đại mạch ban đầu phát triển thành cây đại mạch là phủ định lần một; cây trổ ra nhiều hạt mới là phủ định lần hai.

Sự vật mới dường như quay trở lại điểm xuất phát ban đầu nhưng ở trình độ tổ chức và chất lượng cao hơn.

Đường xoáy ốc phản ánh tính kế thừa, tính lặp lại ở nấc thang cao hơn và tính vô tận của sự tiến bộ.

3. Ý nghĩa phương pháp luận

Quy luật phủ định của phủ định cung cấp cái nhìn lạc quan biện chứng trước những biến thiên của cuộc sống.

• Nhận thức rõ xu thế tất yếu: hiểu tiến trình đi lên quanh co qua nhiều chu kỳ → tránh tâm lý hoang mang dao động khi gặp thất bại tạm thời.
• Kế thừa tinh hoa giá trị: tiếp thu có chọn lọc các thành tựu của xã hội cũ → chống thái độ hư vô chủ nghĩa phủ nhận sạch trơn lịch sử.
• Bảo vệ và ủng hộ cái mới: phát hiện bồi dưỡng các mầm mống tiến bộ non trẻ → tạo điều kiện thuận lợi để cái mới chiến thắng cái lạc hậu.
• Khắc phục bảo thủ giáo điều: không giữ nguyên khuôn mẫu lỗi thời của cái cũ → liên tục đổi mới phương thức hoạt động thực tiễn.

Nghiên cứu quy luật phủ định của phủ định hỗ trợ đắc lực khi theo học Triết học Mác - Lênin (Dành cho hệ chuyên lý luận chính trị) chuyên sâu.

Mỗi quy luật phản ánh một phương diện bản chất; vận dụng kết hợp cả ba quy luật là điều kiện xây dựng phương pháp luận khoa học.