Tóm tắt chương 11 - Lý luận chung Nhà nước và Pháp luật

11.1. Xây dựng pháp luật

11.1.1. Khái niệm, đặc điểm của xây dựng pháp luật

Xây dựng pháp luật (XDPL) là hoạt động thiết yếu, giữ vai trò nền tảng trong việc tổ chức và quản lý đời sống xã hội. Đây là giai đoạn khởi đầu của quá trình điều chỉnh bằng pháp luật, nhằm đưa các quan hệ xã hội vào khuôn khổ.

Hoạt động này bao gồm việc ban hành các quy định pháp luật mới, sửa đổi hoặc hủy bỏ các quy định cũ để đáp ứng yêu cầu thực tiễn. XDPL cần được tiến hành thường xuyên và liên tục.

Xét về mặt chính trị, đây là phương thức để thể hiện ý chí nhà nước thành pháp luật. Xét về mặt kỹ thuật pháp lý, đây là quá trình sáng tạo pháp luật. Hoạt động này phải do các cơ quan nhà nước có thẩm quyền thực hiện.

Trong điều kiện hiện nay, hoạt động XDPL chủ yếu là việc ban hành các văn bản quy phạm pháp luật (VBQPPL). Đây là một hoạt động mang tính sáng tạo cao, đòi hỏi nhà làm luật phải dự báo được các hoàn cảnh tương lai để đảm bảo quy định có tính ổn định và phát triển dài hạn.

Lưu ý: Phân biệt khái niệm XDPL theo nghĩa rộng và nghĩa hẹp
- Theo nghĩa hẹp: XDPL chỉ bao gồm hoạt động ban hành VBQPPL của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền.
- Theo nghĩa rộng: XDPL bao gồm toàn bộ hoạt động có liên quan đến quá trình xây dựng pháp luật, từ các cơ quan nhà nước đến các tổ chức và cá nhân trong xã hội (ví dụ: hoạt động góp ý, phản biện xã hội).

11.1.2. Nguyên tắc xây dựng pháp luật

Đây là những tư tưởng chỉ đạo mang tính khái quát, là nền tảng bắt buộc phải tuân thủ trong quá trình XDPL để đảm bảo hiệu quả. Các nguyên tắc cơ bản bao gồm:

1. Nguyên tắc bảo đảm sự lãnh đạo của đảng cầm quyền: Pháp luật là sự thể chế hóa các chính sách, đường lối của đảng cầm quyền.
2. Nguyên tắc khách quan: Pháp luật phải phản ánh chính xác nhu cầu thực tế của xã hội, dựa trên sự nghiên cứu toàn diện về kinh tế, chính trị, xã hội, văn hóa...
3. Nguyên tắc khoa học: Nội dung phải dựa trên thành tựu khoa học; hình thức phải logic, rõ ràng, dễ hiểu, đảm bảo tính thống nhất trong hệ thống pháp luật.
4. Nguyên tắc dân chủ, công khai: Nhân dân cần được tham gia vào quá trình XDPL (góp ý, thảo luận) để pháp luật phản ánh đúng nguyện vọng xã hội.
5. Nguyên tắc pháp chế: Các văn bản phải được ban hành đúng thẩm quyền, trình tự, thủ tục; phải đảm bảo tính hợp hiến, hợp pháp, không mâu thuẫn với Hiến pháp và các văn bản cấp cao hơn.
6. Nguyên tắc chuyên nghiệp: Việc XDPL cần do các chuyên gia pháp lý, kinh tế, xã hội... có trình độ chuyên môn cao đảm nhiệm.
7. Nguyên tắc bảo đảm tính hệ thống, khả thi: Các quy định phải được xây dựng đồng bộ, không mâu thuẫn lẫn nhau và phải có khả năng được thực thi trong điều kiện thực tế.
8. Nguyên tắc hài hòa hóa pháp luật: Pháp luật quốc gia cần phù hợp với các điều ước quốc tế mà nhà nước tham gia, nhất là trong bối cảnh toàn cầu hóa.
9. Nguyên tắc bảo đảm hài hòa lợi ích: Pháp luật cần cân bằng lợi ích giữa các nhóm xã hội khác nhau để duy trì ổn định và phát triển.

11.1.3. Quy trình xây dựng văn bản quy phạm pháp luật

Quá trình xây dựng pháp luật là một chuỗi hoạt động chính trị - pháp lý phức tạp, được tiến hành theo quy trình chặt chẽ gồm các bước sau:

1. Lập chương trình xây dựng pháp luật: Căn cứ vào thực tiễn và đề xuất, nhà nước xác định nhu cầu điều chỉnh, tên văn bản, đề cương và cơ quan chủ trì soạn thảo.
2. Soạn thảo văn bản: Cơ quan được giao nhiệm vụ sẽ tiến hành soạn thảo dự thảo. Quá trình này bao gồm thảo luận, lấy ý kiến các bên liên quan. Trước khi trình, dự thảo phải được thẩm định (bởi cơ quan tư pháp) và thẩm tra (bởi cơ quan của quốc hội/HĐND).
3. Thảo luận, tiếp thu, chỉnh lý và thông qua: Cơ quan có thẩm quyền (ví dụ: Quốc hội) sẽ xem xét kỹ lưỡng dự thảo, thảo luận, tiếp thu ý kiến, chỉnh lý và cuối cùng là biểu quyết thông qua.
4. Công bố và đưa vào hiệu lực thi hành: Văn bản đã được thông qua sẽ được công bố theo đúng thủ tục (ví dụ: Chủ tịch nước ký lệnh công bố luật) và chính thức có hiệu lực thi hành theo ngày quy định trong văn bản.

11.2. Hệ thống hóa pháp luật

11.2.1. Quan niệm và tác dụng của hệ thống hóa pháp luật

Hệ thống hóa pháp luật là quá trình tổ chức lại các quy phạm pháp luật hay các văn bản quy phạm pháp luật theo một trật tự nhất định.

Tác dụng:
- Hoàn thiện hệ thống pháp luật: Giúp loại bỏ các quy định mâu thuẫn, trùng lặp, hoặc đã lỗi thời.
- Nâng cao hiệu quả điều chỉnh: Giúp hệ thống pháp luật trở nên rõ ràng, thống nhất hơn.
- Hỗ trợ thực thi và tra cứu: Giúp cho việc nghiên cứu, sử dụng và áp dụng pháp luật trở nên thuận tiện, chính xác và hiệu quả hơn.

11.2.2. Các hình thức hệ thống hóa pháp luật

Có hai hình thức hệ thống hóa pháp luật chính là Tập hợp hóa và Pháp điển hóa. Đây là nội dung rất quan trọng và dễ nhầm lẫn.

1. Tập hợp hóa pháp luật (Compilation)
- Bản chất: Là hoạt động sưu tập, sắp xếp các văn bản quy phạm pháp luật hiện hành theo một trật tự nhất định (ví dụ: theo lĩnh vực, theo cơ quan ban hành, theo thời gian...).
- Đặc điểm: Chỉ tập hợp lại, không làm thay đổi nội dung, hiệu lực hay hình thức của các văn bản. Các văn bản được giữ nguyên trạng.
- Sản phẩm: Là các bộ sưu tập, tuyển tập (ví dụ: Tuyển tập các văn bản pháp luật về đất đai). Bộ sưu tập này không có giá trị pháp lý độc lập.

2. Pháp điển hóa pháp luật (Codification)
- Bản chất: Là hoạt động của cơ quan nhà nước có thẩm quyền nhằm tổ chức lại các quy định pháp luật thành một chỉnh thể thống nhất, khoa học dưới dạng một văn bản mới (thường là Bộ luật hoặc Bộ pháp điền).
- Đặc điểm: Có sự "sáng tạo" pháp luật. Quá trình này sẽ tập hợp các quy định hiện hành, nhưng đồng thời loại bỏ các quy định không còn phù hợp, bổ sung các điều chỉnh mới, sắp xếp lại cấu trúc cho logic.
- Sản phẩm: Là một văn bản pháp lý mới (ví dụ: Bộ luật Dân sự, Bộ luật Hình sự). Văn bản mới này có giá trị pháp lý độc lập và thường thay thế các văn bản cũ mà nó pháp điển hóa.

Bảng so sánh nhanh Tập hợp hóa và Pháp điển hóa

Lưu ý: Trong pháp điển hóa, còn phân biệt:
- Pháp điển hóa nội dung: Xây dựng một Bộ luật mới hoàn toàn, có thay đổi lớn về nội dung (ví dụ: Bộ luật Dân sự 2015 thay thế Bộ luật Dân sự 2005).
- Pháp điển hóa hình thức: Sắp xếp các quy định hiện hành theo chủ đề để dễ tra cứu, nhưng không thay đổi nội dung (gần giống tập hợp hóa, nhưng do nhà nước làm chính thức).

11.3. Giáo dục pháp luật

11.3.1. Khái niệm giáo dục pháp luật

Giáo dục pháp luật (GDPL) là quá trình tác động một cách có hệ thống, có mục đích và thường xuyên tới nhận thức của con người.

Mục tiêu là nhằm trang bị cho mỗi người trình độ pháp lý nhất định, để từ đó họ có ý thức đúng đắn về pháp luật, tôn trọng và tự giác xử sự theo yêu cầu của pháp luật.

Đây là nhiệm vụ thường xuyên, liên tục của nhà nước. GDPL cần được gắn kết trong nhà trường, gia đình, cộng đồng xã hội và gắn với quá trình phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh.

11.3.2. Mục đích của giáo dục pháp luật

GDPL hướng tới ba mục đích cơ bản, có quan hệ chặt chẽ với nhau (thường theo trình tự: Tri thức -> Tình cảm -> Hành vi):

1. Cung cấp tri thức pháp luật (Nâng cao nhận thức):
- Đây là mục đích hàng đầu.
- Giúp các chủ thể hiểu biết pháp luật, hình thành tri thức pháp lý cần thiết.
- Tri thức này phải mang tính hệ thống, logic, chứ không phải phiến diện.
- Đây là cơ sở để khẳng định lòng tin vào các giá trị của pháp luật.

2. Khơi dậy tình cảm, thái độ đúng đắn với pháp luật:
- Không chỉ "biết" luật, mà còn phải có lòng tin vào pháp luật, tin vào công lý, lẽ công bằng.
- Lòng tin này phải được hình thành trên cơ sở tri thức (không phải niềm tin mù quáng).
- Hình thành thái độ tôn trọng pháp luật và thái độ không khoan nhượng với hành vi vi phạm pháp luật.

3. Hình thành thói quen xử sự theo pháp luật:
- Đây là mục đích cuối cùng, là sự hiện thực hóa của tri thức và tình cảm.
- Tạo lập thói quen xử sự theo pháp luật ở mỗi chủ thể.
- Thói quen này phải được hình thành dựa trên nền tảng của động cơ tích cực (chủ động xử sự hợp pháp), chứ không phải là sự tuân thủ thụ động, vô thức hay do sợ bị trừng phạt.

11.3.3. Nội dung của giáo dục pháp luật

Nội dung của GDPL tương đối rộng, phải phù hợp với từng đối tượng, cấp độ giáo dục. Nhìn chung, nội dung GDPL ở nước ta hiện nay bao gồm:

- Quy định của Hiến pháp và văn bản QPPL: Trọng tâm là các quy định về dân sự, hình sự, hành chính, đất đai, môi trường, lao động, giáo dục, y tế, quốc phòng, an ninh, giao thông... và các văn bản quy phạm pháp luật mới được ban hành.
- Các điều ước quốc tế: Mà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam là thành viên.
- Giáo dục ý thức: Ý thức tôn trọng và chấp hành pháp luật; ý thức bảo vệ pháp luật.
- Nội dung khác: Lợi ích của việc chấp hành pháp luật; gương người tốt, việc tốt trong thực hiện pháp luật.

11.3.4. Hình thức của giáo dục pháp luật

Hình thức GDPL là cách thức mà nhà nước sử dụng để tác động vào ý thức và tâm lý của các chủ thể. Cần đa dạng hoá các hình thức, lồng ghép và xã hội hoá để đạt hiệu quả cao.

Các hình thức phổ biến, giáo dục pháp luật ở nước ta bao gồm:

- Họp báo, thông cáo báo chí.
- Phổ biến pháp luật trực tiếp; tư vấn, hướng dẫn tìm hiểu pháp luật; cung cấp thông tin, tài liệu pháp luật.
- Thông qua các phương tiện thông tin đại chúng (báo đài, TV), loa truyền thanh, internet, pa-nô, áp-phích.
- Đăng tải trên Công báo; đăng tải thông tin pháp luật trên trang thông tin điện tử.
- Niêm yết tại trụ sở, bảng tin của cơ quan, tổ chức, khu dân cư.
- Tổ chức thi tìm hiểu pháp luật.
- Thông qua công tác xét xử, xử lý vi phạm hành chính, hoạt động tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo.
- Thông qua hoạt động trợ giúp pháp lý, hoà giải ở cơ sở.
- Lồng ghép trong hoạt động văn hoá, văn nghệ, sinh hoạt của tổ chức, đoàn thể, câu lạc bộ, tủ sách pháp luật.
- Thông qua chương trình giáo dục pháp luật trong các cơ sở giáo dục của hệ thống giáo dục quốc dân (rất quan trọng).