- Triết học Mác - Lênin
- Giáo trình chung
- Đã kiểm duyệt
Tóm tắt Chương 11: Giai cấp và Dân tộc - Triết học Mác Lênin
Khái quát tiến trình cộng đồng người, nguồn gốc giai cấp, động lực đấu tranh giai cấp cùng quan hệ biện chứng giữa giai cấp và dân tộc trong triết học Mác Lênin.
- Cộng đồng người tiến hóa tuần tự qua các hình thức thị tộc, bộ lạc, bộ tộc rồi phát triển thành dân tộc.
- Giai cấp là tập đoàn người có địa vị kinh tế xã hội khác biệt, hình thành từ nguyên nhân sâu xa là chế độ tư hữu.
- Đấu tranh giai cấp là đòn bẩy thúc đẩy xã hội có đối kháng phát triển, đỉnh cao dẫn tới cách mạng xã hội.
- Giai cấp giữ vai trò quyết định dân tộc, nhưng độc lập dân tộc là tiền đề giải phóng hoàn toàn giai cấp cần lao.
I. Những hình thức cộng đồng người trong lịch sử
Lịch sử nhân loại chứng kiến sự biến chuyển liên tục của các hình thức cộng đồng người gắn liền với trình độ của lực lượng sản xuất. Dân tộc là hình thức cộng đồng người hoàn chỉnh, bền vững nhất.
1. Các hình thức cộng đồng người trước dân tộc
a) Thị tộc
Thị tộc là viên gạch đầu tiên xây dựng nên cấu trúc xã hội loài người sau thời kỳ bầy người nguyên thủy.
Hình thức cộng đồng này tồn tại dựa trên mối liên hệ huyết thống chặt chẽ giữa các thành viên cùng dòng máu.
- Thị tộc mẫu quyền: kinh tế phụ thuộc hái lượm, trồng trọt thô sơ → phụ nữ giữ vai trò thống trị dòng họ.
- Thị tộc phụ quyền: chăn nuôi và luyện kim xuất hiện → nam giới nắm quyền điều hành kinh tế và thị tộc.
- Cơ sở kinh tế: sở hữu chung tư liệu sản xuất và của cải → cùng lao động, phân phối sản phẩm bình quân.
- Tổ chức quản lý: hội đồng thị tộc gồm toàn thể người trưởng thành → tộc trưởng do tập thể bầu cử dân chủ.
Mối quan hệ bình đẳng tự nhiên trong thị tộc tan rã khi công cụ kim loại giúp năng suất lao động tăng cao.
b) Bộ lạc
Sự gia tăng dân số và nhu cầu liên kết mở rộng sản xuất dẫn đến sự xuất hiện của bộ lạc.
- Thị tộc gốc ban đầu
- Phân chia thành nhiều thị tộc
- Liên kết theo quan hệ hôn nhân
- Bộ lạc thống nhất ra đời
Bộ lạc bao gồm nhiều thị tộc có quan hệ huyết thống gần gũi gắn kết với nhau trên cùng địa bàn.
- Địa vực cư trú: xác lập ranh giới lãnh thổ rõ rệt → bước tiến mới so với du cư thị tộc.
- Ý thức cộng đồng: dùng chung một ngôn ngữ, phong tục tập quán → tín ngưỡng tô tem giáo chung của bộ lạc.
- Sở hữu kép: đan xen giữa tài sản riêng của từng thị tộc → sở hữu vùng đất đai săn bắn chung toàn bộ lạc.
- Quyền lực quản trị: hội đồng các tộc trưởng phối hợp điều hành → tù trưởng tối cao phụ thuộc vào hội đồng.
Sự phân công lao động xã hội lớn lần thứ nhất thúc đẩy của cải dư thừa xuất hiện trong lòng các bộ lạc.
c) Bộ tộc
Bộ tộc ra đời đánh dấu bước chuyển mình căn bản từ xã hội nguyên thủy sang xã hội có giai cấp.
Bộ tộc vẫn là hình thức cộng đồng thuần túy dựa trên các mối liên hệ huyết thống như thị tộc.
Bộ tộc hình thành dựa trên mối liên hệ lãnh thổ và kinh tế, làm mờ nhạt dần liên kết huyết thống cổ xưa.
Các bộ lạc độc lập liên minh lại với nhau trên một vùng lãnh thổ rộng lớn tạo thành thực thể bộ tộc.
- Dân cư pha tạp: nhiều dòng họ khác nhau cùng chung sống → phá vỡ tính khép kín của quan hệ dòng máu.
- Tiếng nói trung tâm: xuất hiện ngôn ngữ chung của bộ tộc chiếm ưu thế → các ngôn ngữ nhánh dần biến thành tiếng địa phương.
- Sở hữu tư nhân: chiếm hữu tư nhân tư liệu sản xuất hình thành → nhà nước sơ khai ra đời bảo vệ người giàu.
Bộ tộc trở thành tiền đề trực tiếp chuẩn bị cho sự ra đời của hình thức dân tộc ở giai đoạn sau.
2. Dân tộc và các đặc trưng cơ bản
Dân tộc là nấc thang phát triển cao nhất của cộng đồng người, gắn liền với sự phát triển của chủ nghĩa tư bản.
- Dân tộc
- Cộng đồng người ổn định, bền vững hợp thành từ một bộ tộc hoặc liên kết nhiều bộ tộc, có chung lãnh thổ, kinh tế, ngôn ngữ và văn hóa tâm lý.
Khái niệm dân tộc được xác định bởi bốn đặc trưng bản chất gắn kết hữu cơ không thể tách rời.
| Đặc trưng | Biểu hiện hiện thực | Ý nghĩa xã hội |
|---|---|---|
| Lãnh thổ chung | Chủ quyền đất liền, vùng trời, vùng biển | Địa bàn sinh tồn, không gian lập quốc |
| Kinh tế chung | Thị trường dân tộc thống nhất, giao thương gắn kết | Nền tảng cố kết bền vững nhất |
| Ngôn ngữ chung | Tiếng mẹ đẻ chuẩn hóa làm công cụ giao tiếp | Phương tiện giao lưu, lưu giữ văn hóa |
| Văn hóa tâm lý | Bản sắc truyền thống, tính cách dân tộc độc đáo | Chất keo tinh thần gắn bó cộng đồng |
Ở phương Tây, dân tộc hình thành gắn liền với sự trỗi dậy của giai cấp tư sản và quan hệ sản xuất tư bản.
Ở phương Đông như Việt Nam, dân tộc hình thành sớm do nhu cầu dựng nước, đắp đê chống lũ lụt và chống ngoại xâm.
II. Giai cấp và đấu tranh giai cấp
Sự phân chia xã hội thành giai cấp bắt nguồn sâu xa từ kinh tế khi chế độ tư hữu xuất hiện. Đấu tranh giai cấp là động lực trực tiếp thúc đẩy lịch sử phát triển qua các thời kỳ có đối kháng.
1. Giai cấp và kết cấu xã hội giai cấp
a) Khái niệm giai cấp
Giai cấp là hiện tượng xã hội có tính lịch sử, không tồn tại vĩnh viễn trong mọi hình thái kinh tế xã hội.
- Giai cấp
- Những tập đoàn to lớn gồm những người khác nhau về địa vị trong hệ thống sản xuất xã hội, về quan hệ tư liệu sản xuất, về vai trò tổ chức lao động và phương thức hưởng thụ của cải.
Địa vị của một giai cấp được định đoạt bởi ba tiêu chí kinh tế nền tảng trong phương thức sản xuất.
- Quan hệ sở hữu: nắm giữ hay bị tước đoạt tư liệu sản xuất → yếu tố xuất phát quyết định toàn bộ địa vị.
- Tổ chức lao động: chỉ huy điều hành hay trực tiếp làm thuê → phân định kẻ cai trị và người phục tùng.
- Quy mô thu nhập: chiếm đoạt giá trị thặng dư hay nhận tiền công ít ỏi → nguyên nhân trực tiếp gây đối kháng lợi ích.
Bản chất của giai cấp là tập đoàn người này chiếm đoạt lao động của tập đoàn người khác dựa trên tư hữu.
b) Nguồn gốc hình thành giai cấp
Giai cấp không nảy sinh từ ý muốn chủ quan mà bắt nguồn từ quy luật vận động của sản xuất vật chất.
- Công cụ kim loại ra đời
Năng suất lao động xã hội tăng lên vượt bậc so với thời kỳ đồ đá cũ.
- Xuất hiện của cải dư thừa
Tạo khả năng thực tế để một số ít người chiếm giữ sản phẩm thặng dư làm của riêng.
- Chế độ tư hữu xác lập
Tư liệu sản xuất cộng đồng bị chuyển hóa thành tài sản riêng của những người có quyền lực.
- Xã hội phân hóa giai cấp
Xã hội phân rã thành kẻ bóc lột và người bị bóc lột, dẫn đến nô dịch lẫn nhau.
Nguyên nhân sâu xa là sự phát triển của lực lượng sản xuất, nguyên nhân trực tiếp là chế độ tư hữu tư liệu sản xuất.
Bạo lực chiến tranh giữa các bộ tộc chỉ thúc đẩy nhanh tiến trình phân hóa chứ không tự sinh ra giai cấp.
Khi lực lượng sản xuất phát triển đến trình độ xã hội hóa cao độ, chế độ tư hữu bị xóa bỏ thì giai cấp sẽ tiêu vong.
c) Kết cấu xã hội giai cấp
Mỗi chế độ xã hội có giai cấp đều mang một kết cấu xã hội giai cấp đặc thù phản ánh cơ cấu hạ tầng kinh tế.
| Chế độ xã hội | Giai cấp thống trị | Giai cấp bị trị |
|---|---|---|
| Chiếm hữu nô lệ | Chủ nô nắm giữ người và tư liệu | Nô lệ bị coi là công cụ biết nói |
| Phong kiến | Địa chủ nắm giữ đất đai phong kiến | Nông nô bị lệ thuộc vào ruộng đất |
| Tư bản chủ nghĩa | Tư sản chiếm hữu nhà máy, tư bản | Vô sản bán sức lao động làm thuê |
Bên cạnh hai giai cấp cơ bản đối kháng, xã hội luôn tồn tại các giai cấp không cơ bản và tầng lớp trung gian.
Đội ngũ trí thức không phải là giai cấp độc lập mà là tầng lớp xã hội đặc biệt phục vụ cho các giai cấp khác nhau.
2. Đấu tranh giai cấp và vai trò lịch sử
a) Khái niệm đấu tranh giai cấp
Mâu thuẫn lợi ích kinh tế không thể điều hòa giữa các tập đoàn người tất yếu bùng nổ thành đấu tranh giai cấp.
- Đấu tranh giai cấp
- Cuộc đấu tranh giữa các tập đoàn người có lợi ích căn bản đối lập nhau, mà một bên là giai cấp áp bức bóc lột và bên kia là quần chúng nhân dân lao động bị áp bức.
Đấu tranh giai cấp diễn ra dưới nhiều hình thức đa dạng từ thấp đến cao trong mọi lĩnh vực đời sống.
- Đấu tranh kinh tế: đòi tăng lương, giảm giờ làm, cải thiện điều kiện sống → bảo vệ quyền lợi thường nhật.
- Đấu tranh tư tưởng: phê phán các học thuyết sai trái, truyền bá hệ tư tưởng cách mạng → chuẩn bị nhận thức xã hội.
- Đấu tranh chính trị: hình thức đấu tranh cao nhất, quyết liệt nhất → đánh đổ bộ máy nhà nước cũ giành chính quyền.
Đấu tranh chính trị là đỉnh cao vì nó trực tiếp giải quyết vấn đề cốt lõi của mọi cuộc cách mạng là quyền lực nhà nước.
b) Động lực phát triển xã hội
Đấu tranh giai cấp đóng vai trò là một trong những động lực then chốt thúc đẩy các xã hội có áp bức tiến bộ.
- Đòn bẩy cách mạng
Đập tan quan hệ sản xuất lỗi thời, giải phóng sức sản xuất bị kìm hãm, thúc đẩy chuyển giao thời đại.
- Động lực cải tạo xã hội
Buộc giai cấp thống trị phải nhượng bộ cải cách, tạo điều kiện cho khoa học kỹ thuật và văn hóa phát triển.
Cuộc đấu tranh của giai cấp vô sản là cuộc chiến đấu cuối cùng nhằm xóa bỏ hoàn toàn mọi áp bức bất công.
Sau khi giành được chính quyền về tay nhân dân thì đấu tranh giai cấp hoàn toàn chấm dứt.
Trong thời kỳ quá độ, đấu tranh giai cấp vẫn tiếp tục diễn ra gay gắt trong điều kiện mới với nội dung mới.
Nội dung chủ yếu của đấu tranh giai cấp ở Việt Nam hiện nay là thực hiện thắng lợi công nghiệp hóa, hiện đại hóa.
Động lực chủ yếu là khối đại đoàn kết toàn dân trên nền tảng liên minh công nhân, nông dân và trí thức.
Học tập nội dung này định hướng giải quyết tốt câu hỏi trong Trắc Nghiệm Chương 11 Giai Cấp Dân Tộc - Triết Học Mác Lênin.
III. Quan hệ giữa giai cấp và dân tộc
Giai cấp và dân tộc là hai phạm trù xã hội khác biệt nhưng gắn bó mật thiết. Sự nghiệp giải phóng dân tộc chỉ triệt để khi kết hợp hữu cơ với mục tiêu giải phóng giai cấp và con người.
1. Quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin
Chủ nghĩa Mác - Lênin vạch rõ mối quan hệ hữu cơ biện chứng giữa nhân tố giai cấp và nhân tố dân tộc.
- Giai cấp quyết định dân tộc
Giai cấp thống trị nắm quyền sở hữu kinh tế quyết định tính chất, xu hướng phát triển và diện mạo của dân tộc đó.
- Dân tộc tác động lại giai cấp
Môi trường dân tộc là địa bàn sinh tồn của các giai cấp; áp bức dân tộc làm trầm trọng thêm áp bức giai cấp nội bộ.
Áp bức giai cấp là nguồn gốc sâu xa nảy sinh và duy trì tình trạng áp bức, bóc lột giữa các quốc gia dân tộc.
Chỉ khi nào chế độ người bóc lột người bị thủ tiêu thì tình trạng dân tộc này nô dịch dân tộc khác mới hoàn toàn biến mất.
Giai cấp công nhân phải vươn lên tự khẳng định mình là giai cấp lãnh đạo dân tộc để giành lấy độc lập hoàn toàn.
Liên minh quốc tế vô sản là điều kiện tiên quyết đảm bảo cho thắng lợi bền vững của cách mạng giải phóng dân tộc.
2. Sự vận dụng sáng tạo trong tư tưởng Hồ Chí Minh
Chủ tịch Hồ Chí Minh đã tiếp thu và phát triển sáng tạo lý luận Mác - Lênin vào bối cảnh các nước thuộc địa.
Hồ Chí Minh khẳng định cách mạng giải phóng dân tộc ở thuộc địa và cách mạng vô sản ở chính quốc quan hệ bình đẳng như hai cánh của một con chim.
Xem phân tích
Người chỉ ra thuộc địa là mắt xích yếu nhất của chủ nghĩa đế quốc; cách mạng thuộc địa có thể bùng nổ và thắng lợi trước cách mạng chính quốc.
Luận điểm đề cao tính chủ động tự lực tự cường của các dân tộc bị áp bức, bổ sung cống hiến lớn vào kho tàng Mác - Lênin.
Người khẳng định con đường duy nhất cứu nước và giải phóng dân tộc là con đường cách mạng vô sản.
- Đánh đổ chủ nghĩa thực dân đế quốc
- Giành độc lập dân tộc hoàn toàn
- Tiến lên xây dựng chủ nghĩa xã hội
- Xóa bỏ tận gốc áp bức giai cấp
Bài học xuyên suốt của cách mạng Việt Nam là giương cao ngọn cờ độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội.
Kết hợp chặt chẽ lợi ích chân chính của dân tộc với nghĩa vụ quốc tế cao cả bảo đảm thắng lợi cho cách mạng.
Nắm vững mối quan hệ giai cấp và dân tộc tạo cơ sở vững vàng khi ôn luyện Triết học Mác - Lênin (Dành cho hệ chuyên lý luận chính trị).
Ôn tập nhanh
- Thị tộc là hình thức cộng đồng người đầu tiên dựa trên huyết thống và sở hữu chung.
- Dân tộc có bốn đặc trưng lãnh thổ, kinh tế, ngôn ngữ và văn hóa tâm lý.
- Chế độ tư hữu là nguồn gốc kinh tế trực tiếp dẫn tới sự phân hóa giai cấp.
- Đấu tranh chính trị là hình thức đấu tranh cao nhất để giành lấy chính quyền nhà nước.
- Đấu tranh giai cấp là đòn bẩy thúc đẩy xã hội có đối kháng chuyển biến tiến bộ.
- Áp bức giai cấp là cội nguồn sâu xa sản sinh ra ách áp bức giữa các dân tộc.
- Độc lập dân tộc gắn liền chủ nghĩa xã hội là bài học thành công của cách mạng Việt Nam.
Hỏi và đáp
Điểm khác biệt căn bản nhất giữa bộ tộc và thị tộc là gì?
Bộ tộc gắn kết dựa trên địa vực lãnh thổ và kinh tế, phá vỡ tính khép kín của huyết thống.
Yếu tố nào giữ vai trò quyết định nhất trong việc phân định giai cấp?
Quan hệ sở hữu đối với tư liệu sản xuất: quyết định việc tổ chức quản lý và phân phối của cải.
Vì sao đấu tranh chính trị là hình thức đấu tranh giai cấp cao nhất?
Mục tiêu trực tiếp đánh đổ giai cấp thống trị và giành chính quyền nhà nước về tay giai cấp cách mạng.
Mối quan hệ bản chất giữa áp bức giai cấp và áp bức dân tộc là gì?
Áp bức giai cấp là nguồn gốc sâu xa; xóa bỏ bóc lột giai cấp là tiền đề xóa bỏ áp bức dân tộc.
Hồ Chí Minh có cống hiến sáng tạo gì về cách mạng giải phóng dân tộc?
Khẳng định cách mạng thuộc địa có thể chủ động giành thắng lợi trước cách mạng vô sản ở chính quốc.
Ôn xong rồi? Kiểm tra ngay
Trắc Nghiệm Chương 11 Giai Cấp Dân Tộc - Triết Học Mác Lênin
