1. Khái niệm sự phát triển

Nhận thức về sự phát triển diễn ra cuộc đối lập sâu sắc giữa hai thế giới quan triết học căn bản.

• Quan điểm siêu hình

  Đồng nhất phát triển với việc tăng hoặc giảm thuần túy về lượng.

  • Phủ nhận sự biến đổi về chất và sự ra đời của cái mới.
  • Xem vận động là một chu trình khép kín, lặp lại nguyên trạng.
  • Quan niệm tiến trình đi theo đường thẳng tắp, phẳng lặng.
• Quan điểm biện chứng

  Khẳng định phát triển là quá trình vận động đi lên từ thấp đến cao.

  • Diễn ra qua sự tích lũy về lượng dẫn đến bước nhảy vọt về chất.
  • Cái mới tiến bộ ra đời thay thế triệt để cho cái cũ đã lỗi thời.
  • Tiến trình diễn ra quanh co, phức tạp theo dạng xoắn ốc.

Chủ nghĩa duy vật biện chứng bác bỏ nguồn gốc thần bí hoặc ý thức trừu tượng chi phối sự phát triển.

Phát triển

Quá trình vận động tiến lên từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp, từ kém hoàn thiện đến hoàn thiện hơn của sự vật.

Nguồn gốc sâu xa của sự phát triển là quá trình nảy sinh và giải quyết các mâu thuẫn nội tại trong chính bản thân sự vật.

1. Mâu thuẫn nội tại
2. Đấu tranh giữa các mặt đối lập
3. Tự thân vận động
4. Cái mới ra đời

Phát triển không đồng nhất với mọi vận động; vận động gồm cả thụt lùi và tuần hoàn, trong khi phát triển chỉ khái quát khuynh hướng vận động đi lên.

Phát triển là trường hợp đặc thù, biểu hiện sự biến đổi về chất theo chiều hướng ngày càng hoàn thiện hơn.

2. Tính chất của sự phát triển

Sự phát triển của mọi đối tượng trong hiện thực được quy định bởi ba tính chất nền tảng.

• Tính khách quan

  Bắt nguồn từ sự giải quyết mâu thuẫn nội tại → diễn ra tự thân, không phụ thuộc ý muốn con người.

• Tính phổ biến

  Bao trùm tự nhiên vô sinh, hữu sinh, đời sống xã hội đến các cấp độ tư duy lý luận.

• Tính phong phú

  Mỗi sự vật chịu tác động của không gian, thời gian khác nhau → nhịp điệu và con đường phát triển riêng biệt.

Tính đa dạng thể hiện rõ qua tốc độ phát triển khác nhau giữa các thực thể trong cùng một thời kỳ lịch sử.

• Sự phát triển của con người: trẻ em thời hiện đại vượt trội về tầm vóc và trí lực → tiếp nhận điều kiện y tế, dinh dưỡng và giáo dục ưu việt hơn thế hệ trước.
• Sự phát triển của quốc gia: nước đi sau rút ngắn thời gian công nghiệp hóa → kế thừa thành tựu khoa học kỹ thuật và tri thức từ các nước phát triển.

Dù tiến trình trải qua những bước lùi tạm thời hoặc thăng trầm phức tạp, khuynh hướng tổng thể của lịch sử nhân loại vẫn tất yếu vận động đi lên.

Nhận thức được quy luật này giúp củng cố niềm tin khoa học vào sự tất thắng của cái mới tiến bộ.

3. Ý nghĩa phương pháp luận của nguyên lý sự phát triển

Việc nghiên cứu nguyên lý về sự phát triển trang bị cho hoạt động nhận thức và thực tiễn vũ khí lý luận là quan điểm phát triển.

• Đặt sự vật trong trạng thái vận động, biến đổi không ngừng thay vì nhìn nhận tĩnh tại, xơ cứng.
• Dự báo khuynh hướng biến đổi trong tương lai để chủ động đón đầu thời cơ và phòng ngừa thoái hóa.
• Phân chia tiến trình phát triển thành các giai đoạn lịch sử cụ thể để áp dụng giải pháp tác động phù hợp.
• Kiên quyết đấu tranh chống bệnh bảo thủ, định kiến, trì trệ và thái độ ngại đổi mới sáng tạo.
• Ủng hộ và tạo điều kiện tối đa cho cái mới hợp quy luật nảy sinh và hoàn thiện dần.

Quan điểm phát triển đòi hỏi tư duy phải luôn linh hoạt để phản ánh kịp thời hơi thở sinh động của thực tại.

Người học có thể tham khảo thêm tại bài Trắc Nghiệm Ôn tập Chương 6 - Triết Học Mác - Lênin để rèn luyện kỹ năng phân tích các câu hỏi tình huống thực tế.

Nội dung này cũng liên kết chặt chẽ với chuyên đề Trắc Nghiệm Chương 7: Các cặp phạm trù - Triết Học Mác Lênin trong cấu trúc môn học.