Kiến thức cơ bản chương 6 - Tâm Lí Học Đại Cương HCE

I. KHÁI NIỆM TRÍ NHỚ

1. Định nghĩa trí nhớ

• Trí nhớ là một quá trình tâm lý phản ánh những kinh nghiệm đã có của cá nhân dưới hình thức biểu tượng.
• Gồm 3 quá trình chính:
  • Ghi nhớ
  • Giữ gìn
  • Tái tạo lại
• Trí nhớ tái hiện lại các cảm giác, tri giác, xúc cảm, hành động, tư duy… đã diễn ra trước đó, ngay cả khi không còn sự tác động trực tiếp.
• Biểu tượng là sản phẩm của trí nhớ, khác với hình ảnh tri giác ở chỗ:
  • Không phản ánh sự vật trực tiếp.
  • Mang tính khái quát và trừu tượng hơn.

2. Vai trò của trí nhớ

• Gắn chặt với mọi mặt đời sống tâm lý của con người.
• Là cơ sở của kinh nghiệm sống, ý thức, bản ngã và nhân cách.
• Là điều kiện để:
  • Tích lũy kinh nghiệm.
  • Phát triển các chức năng tâm lý cao cấp.
  • Phù hợp với yêu cầu ngày càng cao của xã hội.
• Góp phần quan trọng trong quá trình nhận thức, học tập, giáo dục trí tuệ.

3. Cơ sở sinh lý của trí nhớ

• Là quá trình phức tạp, nhiều nhà khoa học quan tâm.
• Học thuyết Pavlov: phản xạ có điều kiện là cơ sở sinh lý của trí nhớ.
• Ghi nhớ gắn với:
  • Đường liên hệ tạm thời giữa các tế bào thần kinh.
  • Sự tái hiện phụ thuộc mục đích hành động.
• Sinh lý học thần kinh hiện đại:
  • Trí nhớ gắn với sự thay đổi ở synap (nơi tiếp nối giữa các tế bào thần kinh).
  • Cơ chế lặp lại, dẫn truyền kích thích qua các noron.
• Chưa có lý thuyết thống nhất, mỗi lý thuyết giải thích 1 khía cạnh (tâm lý, thần kinh, sinh hóa…).

II. CÁC LOẠI TRÍ NHỚ

Trí nhớ phong phú và đa dạng, có thể phân loại theo nhiều tiêu chí:

1. Theo nội dung hoạt động tâm lý

1.1. Trí nhớ vận động

• Ghi nhớ quá trình vận động.
• Gắn với hoạt động chân tay, thao tác, đặc biệt trong lao động, thể thao.
• Được rèn luyện qua kỹ xảo động tác (VD: “Khéo chân khéo tay”).

1.2. Trí nhớ xúc cảm

• Ghi lại xúc cảm, tình cảm trong hoạt động trước đó.
• Dễ bộc lộ qua:
  • Cảm xúc mạnh, sâu sắc.
  • Kỷ niệm, giá trị đạo đức, thẩm mỹ, lời nói, nghệ thuật…

1.3. Trí nhớ hình ảnh

• Ghi lại ấn tượng về sự vật thông qua giác quan.
• Gồm: trí nhớ nhìn, nghe, xúc giác, vị giác, khứu giác…
• Vai trò khác nhau tùy theo đối tượng (nghệ sĩ, thợ mộc, người khiếm thị…).

1.4. Trí nhớ từ ngữ - logic

• Ghi nhớ mối quan hệ nội dung, ý nghĩa, tư tưởng.
• Cơ sở sinh lý: hệ thống tín hiệu thứ hai (ngôn ngữ).
• Gắn liền với sự phát triển tư duy và học tập.

2. Theo mức độ chủ định

2.1. Trí nhớ không chủ định

• Ghi nhớ không có mục đích rõ ràng từ đầu.
• Xảy ra tự nhiên, không dùng kỹ thuật, tiết kiệm năng lượng.
• Giữ vai trò quan trọng trong cuộc sống hàng ngày.

2.2. Trí nhớ có chủ định

• Có mục đích ghi nhớ cụ thể, có ý thức.
• Dùng biện pháp kỹ thuật (gạch ý, lập dàn bài…).
• Quan trọng trong giáo dục – học tập.

3. Theo thời gian lưu giữ thông tin

3.1. Trí nhớ ngắn hạn

• Ghi nhớ tức thời, ngắn ngủi (vài giây đến vài phút).
• Có thể chưa ổn định, nhưng là nền tảng cho trí nhớ dài hạn.

3.2. Trí nhớ dài hạn

• Ghi nhớ lâu dài, bền vững, tái hiện được nhiều lần.
• Rất cần thiết cho tư duy, học tập, kỹ năng.

• Muốn có trí nhớ dài hạn cần rèn luyện, lặp lại, củng cố.

  
  III. CÁC QUÁ TRÌNH CƠ BẢN CỦA TRÍ NHỚ

• Trí nhớ là quá trình tâm lý phức tạp, gồm 4 quá trình chính:
• Ghi nhớ (tạo vết)
• Giữ gìn (cũng cố vết)
• Tái hiện (gợi lại, nhận lại, hồi tưởng)
• Quên (không tái hiện được)

• Các quá trình này không tách biệt, mà gắn bó, hỗ trợ, chuyển hóa lẫn nhau.

  1. Quá trình ghi nhớ

• a. Khái niệm:

• Là quá trình tạo nên dấu vết ("ấn tượng") của đối tượng trên vỏ não.
• Gắn liền với tri giác, tiếp thu tri thức, tích lũy kinh nghiệm.

• b. Các yếu tố ảnh hưởng:

• Nội dung, tính chất của tài liệu.
• Động cơ, mục đích, phương pháp học tập, môi trường, cách tổ chức hành vi cá nhân.

• c. Phân loại ghi nhớ:

• Ghi nhớ không chủ định:
  • Không có mục đích trước, không dùng kỹ thuật, diễn ra tự nhiên.
  • Hiệu quả phụ thuộc vào:
    • Sức hấp dẫn tài liệu.
    • Cường độ xúc cảm.
    • Cách tổ chức học tập hứng thú (giáo viên, môn học…).

• Ghi nhớ có chủ định:

  • Có mục đích rõ ràng, có ý thức nỗ lực và sử dụng kỹ thuật ghi nhớ.
  • Gồm 2 hình thức:
    • Ghi nhớ máy móc:
      • Ghi bằng cách lặp đi lặp lại không cần hiểu nghĩa.
      • Không hiệu quả lâu dài, dễ quên.
      • Chỉ hữu ích khi ghi nhớ các thông tin rời rạc (số điện thoại, ngày sinh…).
    • Ghi nhớ ý nghĩa:
      • Dựa vào hiểu nội dung, bản chất tài liệu, kết hợp tư duy, liên hệ logic.
      • Ghi nhớ bền vững, sâu sắc nhưng tốn năng lượng thần kinh hơn.

  2. Quá trình giữ gìn

• a. Khái niệm:

• Là quá trình củng cố vững chắc dấu vết của tài liệu trên vỏ não sau khi ghi nhớ.

• b. Ý nghĩa:

• Nếu không giữ gìn → dấu vết mờ dần, trí nhớ không chính xác.

• c. Các hình thức:

• Giữ gìn tiêu cực:
  • Dựa vào việc tái hiện lặp lại tài liệu một cách đơn giản, không thông hiểu.

• Giữ gìn tích cực:

  • Tái hiện chủ động trong óc những gì đã ghi nhớ, không cần tri giác lại.
  • Thường có ý thức và gắn với mục đích.

  3. Quá trình tái hiện

• a. Khái niệm:

• Là quá trình làm sống lại nội dung đã ghi nhớ và giữ gìn.
• Có thể dễ dàng (tự động) hoặc khó khăn (cần nỗ lực, cố gắng).

• b. Hình thức:

• Nhận lại:
  • Nhận ra lại đối tượng đã tri giác.
  • Diễn ra tự nhiên, đôi khi không rõ ràng, không nên lấy làm tiêu chuẩn đánh giá trí nhớ.
• Nhớ lại:
  • Làm sống lại hình ảnh, sự kiện không còn hiện hữu trước mắt.
  • Theo 2 dạng:
    • Không chủ định: Tự nhiên, bất ngờ nhớ ra.
    • Có chủ định: Cần nỗ lực, có định hướng, cố gắng trí tuệ.

• Hồi tưởng:

  • Tái hiện nội dung phức tạp, chọn lọc, sắp xếp logic theo nhu cầu mới.
  • Gắn với tư duy và trí tưởng tượng.

  4. Sự quên

• a. Khái niệm:

• Không thể tái hiện đúng nội dung đã ghi nhớ vào đúng thời điểm.

• b. Mức độ:

• Quên hoàn toàn: Không nhận lại, nhớ lại.
• Quên cục bộ: Không nhớ lại nhưng nhận ra được.
• Quên tạm thời (sực nhớ): Quên lúc này nhưng có thể nhớ lại bất chợt.

• c. Nguyên nhân:

• Ghi nhớ không đầy đủ.
• Tác động của ức chế thần kinh.
• Không gắn với nhu cầu thực tế, hứng thú hay cảm xúc cá nhân.

• d. Quy luật quên:

• Quên cái tiểu tiết trước, cái đại thể sau.
• Tốc độ quên không đều: Nhanh lúc đầu, chậm về sau.

• e. Ý nghĩa:

• Quên là hiện tượng tâm lý bình thường và cần thiết.

• Không phải dấu hiệu của trí nhớ yếu mà có thể giúp lọc thông tin không cần thiết.

  IV. LÀM THẾ NÀO ĐỂ CÓ TRÍ NHỚ TỐT?

  1. Làm thế nào để ghi nhớ tốt?

• Tập trung chú ý, hứng thú với tài liệu, xác định mục đích ghi nhớ.
• Phối hợp loại ghi nhớ phù hợp với nội dung:
  • Ghi nhớ từ ngữ – logic là hình thức hiệu quả nhất cho học tập.
• Dùng nhiều giác quan, thao tác trí tuệ.

• Gắn với vốn sống, kinh nghiệm cá nhân.

  2. Làm thế nào để giữ gìn (ôn tập) tốt?

• Ôn tập tích cực, chủ động tái hiện kiến thức.

• Nguyên tắc ôn tập:

• Tái hiện toàn bộ → từng phần → toàn bộ lại.
• Phân chia tài liệu thành nhóm → xác định liên hệ → cấu trúc logic.
• Ôn tập ngay sau khi học ("học bài nào xào bài ấy").
• Ôn tập xen kẽ, nghỉ ngơi hợp lý, tránh học dồn.

• Đa dạng hình thức và phương pháp.

  3. Làm thế nào để hồi tưởng cái đã quên?

• Lạc quan, kiên trì, vì quên không phải mất hoàn toàn.
• Thay đổi phương pháp hồi tưởng, không lặp lại cái cũ.
• Đối chiếu, so sánh với nội dung có liên quan.
• Kiểm tra bằng tư duy, trí tưởng tượng.
• Sử dụng liên tưởng, đặc biệt là liên tưởng nhân quả để gợi lại.