Tóm tắt kiến thức chương 6 - Giáo dục học đại cương (HCMUE)

I. KHÁI NIỆM CHUNG VỀ NỘI DUNG DẠY HỌC

1. Khái niệm nội dung dạy học

Nội dung dạy học là một nhân tố cơ bản của hoạt động dạy học, cùng với các nhân tố khác góp phần đạt tới mục tiêu và nhiệm vụ dạy học. Nó quy định hệ thống những tri thức, kỹ năng, kĩ xảo mà người học cần nắm vững để đảm bảo hình thành và phát triển nhân cách toàn diện.

Nội dung này được chọn lọc từ nền văn hóa của dân tộc và nhân loại, bao gồm hệ thống tri thức, cách thức hoạt động, kinh nghiệm sáng tạo và tiêu chuẩn thái độ phù hợp về mặt sư phạm.

Về mặt lý thuyết, ta có thể biểu diễn cấu trúc tổng quát của nội dung dạy học qua công thức sau: 
$NDDH = \sum (Knowledge + Skills + Creativity + Attitude)$

2. Cấu trúc của nội dung dạy học

Cấu trúc của nội dung dạy học bao gồm 4 thành phần cơ bản phản ánh cấu trúc của nền văn hóa:

2.1. Hệ thống tri thức về tự nhiên, xã hội, tư duy, kĩ thuật và phương pháp nhận thức

Tri thức là sản phẩm của nhận thức, là tài sản xã hội được người học tiếp thu và vận dụng sáng tạo thành tài sản cá nhân. Tri thức có 3 chức năng chính: làm cơ sở cho quan niệm về hiện thực, định hướng hoạt động và đánh giá.

Bảng 1: 6 dạng tri thức trong nhà trường phổ thông 

2.2. Hệ thống kĩ năng, kĩ xảo hoạt động trí tuệ và thực hành

Kĩ năng là khả năng thực hiện có kết quả các hành động dựa trên việc vận dụng tri thức (tri thức trong hành động). Kĩ xảo là những hành động đã được tự động hóa.

2.2.1. Kĩ năng, kĩ xảo chung: áp dụng cho mọi môn học như lập dàn bài, so sánh, sử dụng sách tra cứu. 
2.2.2. Kĩ năng, kĩ xảo riêng: gắn với từng môn cụ thể như làm thí nghiệm (Lý, Hóa), giải bài tập (Toán), vẽ bản đồ (Địa).

2.3. Hệ thống kinh nghiệm hoạt động sáng tạo

Hệ thống này giúp học sinh phát triển tính tích cực, độc lập và khả năng tìm tòi giải quyết vấn đề mới. 
2.3.1. Các đặc trưng của sáng tạo: 
a. Tự lực chuyển tri thức và kĩ năng vào tình huống mới. 
b. Nhìn thấy vấn đề mới trong tình huống quen thuộc. 
c. Độc lập tổng hợp các cách thức đã biết thành cách thức mới. 
d. Tìm ra giải pháp tối ưu hoặc cách giải quyết hoàn toàn mới.

2.4. Hệ thống những kinh nghiệm về thái độ đối với thế giới và con người

Thành phần này thể hiện tính giáo dục, bao gồm chuẩn mực về thái độ đánh giá, ứng xử và xúc cảm. Nó giúp hình thành niềm tin, lý tưởng và phẩm chất đạo đức. Thành phần này được phản ánh trực tiếp qua môn Đạo đức, GDCD và gián tiếp qua tất cả các môn khác.

Lưu ý: Bốn thành phần trên có mối quan hệ mật thiết: thiếu tri thức không có kĩ năng, nhưng kinh nghiệm sáng tạo giúp lĩnh hội tri thức linh hoạt và sâu sắc hơn.

II. CHƯƠNG TRÌNH, SÁCH GIÁO KHOA VÀ TÀI LIỆU DẠY HỌC TRONG NHÀ TRƯỜNG PHỔ THÔNG

1. Chương trình giáo dục phổ thông

Theo quan niệm hiện đại, chương trình là một kế hoạch tổng thể gồm mục tiêu, phạm vi nội dung, phương pháp, phương tiện và cách thức đánh giá.

Bảng 2: So sánh quan niệm về chương trình giáo dục

2. Sách giáo khoa và tài liệu dạy học

Sách giáo khoa cụ thể hóa yêu cầu về nội dung kiến thức và kỹ năng trong chương trình. 
2.1. Chức năng đối với người học: Truyền đạt kiến thức, phát triển kĩ năng, giúp tự học và tra cứu. 
2.2. Chức năng đối với người dạy: Cung cấp thông tin, bồi dưỡng nghiệp vụ và quản lý lớp học.

III. NGUYÊN TẮC XÂY DỰNG NỘI DUNG DẠY HỌC PHỔ THÔNG

1. Bám sát mục tiêu giáo dục phổ thông: Nội dung phải hướng tới phát triển toàn diện nhân cách, chuẩn bị cho học sinh học lên hoặc đi vào cuộc sống lao động.

2. Đảm bảo tính giáo dục toàn diện, cân đối: Thống nhất giữa các mặt đức, trí, thể, mĩ; đặc biệt coi trọng giáo dục tư tưởng, đạo đức và pháp luật.

3. Gắn liền thực tiễn, tính đến nhu cầu xã hội và năng lực người học: 
a. Cập nhật thành tựu khoa học - công nghệ mới nhất. 
b. Đảm bảo liên thông giữa giáo dục phổ thông và giáo dục nghề nghiệp. 
c. Kết hợp 3 loại học vấn: Phổ thông (cơ bản), Kỹ thuật tổng hợp (nguyên lý sản xuất) và Nghề nghiệp (hướng nghiệp).

4. Đảm bảo học đi đôi với hành: Trang bị lý thuyết gắn liền với khả năng vận dụng thực tiễn để cải tạo xã hội và bản thân.

5. Thống nhất chung toàn quốc và quan tâm đặc điểm vùng miền, lứa tuổi, giới tính: Đảm bảo chuẩn chung nhưng linh hoạt theo địa phương (ví dụ tài liệu kỹ thuật nông nghiệp cho vùng nông thôn) và phù hợp tâm sinh lý học sinh.

6. Một số xu hướng xây dựng nội dung dạy học

Hiện nay có các xu hướng chính: 
- Tiếp cận tích hợp các môn học thành lĩnh vực kiến thức liên môn. 
- Xây dựng theo chủ đề, dựa trên vấn đề thực tiễn. 
- Xây dựng chương trình cốt lõi kết hợp với nội dung phân ban, tự chọn.

Lưu ý nhầm lẫn thường gặp: Học sinh hay nhầm lẫn giữa "Học vấn kĩ thuật tổng hợp" và "Học vấn nghề nghiệp". 
- Kĩ thuật tổng hợp: Là những nguyên lý chung của các quá trình sản xuất (dành cho mọi người). 
- Nghề nghiệp: Là kiến thức, kĩ năng chuyên sâu cho một ngành nghề cụ thể (thực hiện chủ yếu ở trường nghề).