Tóm tắt kiến thức chương 2 - Tâm lý học giáo dục (HNUE)

1. Quan điểm duy vật biện chứng về sự phát triển tâm lý cá nhân

Quan điểm duy vật biện chứng coi sự phát triển tâm lý là một quá trình biến đổi từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp. Cốt lõi của sự phát triển này là quy luật chuyển hóa từ những thay đổi về lượng thành những thay đổi về chất.

Sự phát triển không phải là sự tăng/giảm đơn thuần mà là một quá trình nảy sinh những cấu trúc tâm lý mới, chất lượng mới, dựa trên nền tảng của những cấu trúc cũ. Nguồn gốc của sự phát triển chính là việc giải quyết các mâu thuẫn nội tại trong chính bản thân mỗi cá nhân.

2. Sự phát triển tâm lý cá nhân

2.1. Cơ chế hình thành và phát triển tâm lí cá nhân

Cơ chế phát triển tâm lý là quá trình cá nhân lĩnh hội kinh nghiệm lịch sử - xã hội (bao gồm tri thức, kinh nghiệm ứng xử được các thế hệ trước và xã hội đương thời tích lũy) và biến chúng thành kinh nghiệm của riêng mình. Quá trình này được gọi là cơ chế "chuyển từ bên ngoài vào bên trong".

Quá trình này diễn ra thông qua tương tác. Theo P.Ia. Galperin, nó trải qua các bước từ hành động vật chất bên ngoài đến hành động tinh thần bên trong.

Bảng: Các bước của cơ chế "chuyển vào trong"

2.2. Các quy luật phát triển tâm lí cá nhân

- QL1: Sự phát triển diễn ra theo một trình tự nhất định. 
Các giai đoạn phát triển có thể có tốc độ khác nhau ở mỗi người, nhưng trật tự của chúng là bất biến, không thể nhảy cóc hay bỏ qua.

- QL2: Sự phát triển diễn ra không đều. 
Thể hiện ở 3 điểm: (1) tốc độ phát triển khác nhau ở các lứa tuổi; (2) các chức năng tâm lý khác nhau phát triển với tốc độ khác nhau; (3) có sự khác biệt về tốc độ và mức độ phát triển giữa các cá nhân.

- QL3: Sự phát triển diễn ra tiệm tiến và nhảy vọt. 
Phát triển là sự kết hợp giữa việc tích lũy dần về số lượng (tiệm tiến) và những biến đổi đột ngột về chất để tạo ra cấu trúc tâm lý mới (nhảy vọt).

- QL4: Phát triển gắn liền với sự trưởng thành cơ thể và tương tác môi trường. 
Sự phát triển tâm lý là kết quả của sự tương tác chặt chẽ giữa 3 yếu tố: chủ thể hoạt động, yếu tố thể chất và môi trường văn hóa - xã hội.

- QL5: Sự phát triển có tính mềm dẻo và khả năng bù trừ. 
Tâm lý có thể linh hoạt, thay đổi và có cơ chế tự bù đắp khi một chức năng nào đó bị yếu đi hoặc thiếu hụt, thậm chí có thể "siêu bù trừ" (biến yếu điểm thành thế mạnh).

- QL6: Dạy học và giáo dục giữ vai trò chủ đạo. 
Giáo dục là con đường chính để truyền thụ kinh nghiệm xã hội, có vai trò dẫn dắt, định hướng sự phát triển. Lưu ý: Giáo dục phải đi trước sự phát triển một bước nhưng phải phù hợp với đặc điểm lứa tuổi.

3. Các giai đoạn phát triển tâm lí cá nhân

3.1. Đặc trưng của các giai đoạn

- Mỗi giai đoạn có một hoạt động chủ đạo, là hoạt động quyết định những biến đổi tâm lý quan trọng nhất của giai đoạn đó. 
- Mỗi giai đoạn được đặc trưng bởi sự xuất hiện của những cấu trúc tâm lý mới. 
- Trong mỗi giai đoạn đều có thời điểm nhạy cảm, là lúc thuận lợi nhất để hình thành một phẩm chất, năng lực nào đó. 
- Giai đoạn chuyển tiếp giữa hai lứa tuổi thường xuất hiện các cuộc khủng hoảng, đặc trưng bởi sự bất ổn về tâm lý.

3.2. Các giai đoạn phát triển và hoạt động chủ đạo

4. Đặc điểm tâm lí lứa tuổi thiếu niên và thanh niên mới lớn

4.1. Đặc điểm tâm lí lứa tuổi thiếu niên (HS THCS)

- Đặc điểm nổi bật nhất: Sự xuất hiện của "cảm giác mình đã là người lớn". Đây là cấu tạo tâm lý trung tâm, chi phối mọi mặt phát triển của lứa tuổi này. Các em muốn được đối xử như người lớn dù chưa thực sự là người lớn.

- Hoạt động học tập: 
+ Động cơ học tập gắn với việc tìm hiểu tri thức hệ thống và định hướng nghề nghiệp tương lai. 
+ Có sự phân hóa rõ rệt thái độ đối với các môn học (môn yêu thích, môn không thích). 
+ Có yêu cầu cao hơn về nhân cách và năng lực của giáo viên.

- Giao tiếp với người lớn: 
+ Có khát vọng độc lập, muốn được tôn trọng và bình đẳng. 
+ Dễ nảy sinh xung đột do người lớn vẫn có xu hướng coi các em là trẻ con. 
+ Thường cường điệu hóa các tác động của người lớn, nhạy cảm với những gì động chạm đến lòng tự trọng.

- Giao tiếp với bạn bè: 
+ Trở thành một hoạt động cực kỳ quan trọng, đôi khi còn hơn cả học tập. 
+ Nhu cầu có bạn thân rất lớn, tình bạn được xây dựng trên "bộ luật" riêng đòi hỏi sự bình đẳng, chân thành, tin cậy. 
+ Xuất hiện những rung động với bạn khác giới, quan tâm hơn đến giới tính của bản thân.

- Sự phát triển tự ý thức: 
+ Tự ý thức phát triển mạnh, các em quan tâm sâu sắc đến thế giới nội tâm và vẻ bề ngoài của mình. 
+ Các em bắt đầu tự phân tích, đánh giá phẩm chất, năng lực của bản thân, so sánh mình với người khác.

4.2. Đặc điểm tâm lí lứa tuổi thanh niên mới lớn

- Lí tưởng sống: Lí tưởng được hình thành một cách rõ nét, mang tính khái quát cao về nghề nghiệp và đạo đức. Thanh niên khao khát được cống hiến và sống một cuộc đời có ý nghĩa.

- Kế hoạch đường đời và lựa chọn nghề nghiệp: 
+ Đây là vấn đề trọng tâm và gây nhiều trăn trở nhất. Lựa chọn nghề nghiệp trở thành một yêu cầu cấp thiết. 
+ Việc lựa chọn còn gặp nhiều khó khăn do hiểu biết về nghề còn hạn chế và mạng lưới nghề nghiệp trong xã hội phức tạp, biến động. Do đó, công tác hướng nghiệp là vô cùng quan trọng.