Tóm tắt kiến thức cơ bản chương 2 - Giáo trình Thuế FTU

I. KHÁI NIỆM, BẢN CHẤT VÀ PHÂN LOẠI THUẾ

1. Khái niệm thuế

- Thuế: phần thu nhập tổ chức, cá nhân bắt buộc đóng cho Nhà nước theo luật định.
- Thu nhập phải có để đóng thuế, nhưng chỉ đóng 1 phần, còn lại để tái sản xuất.
- Thuế là nghĩa vụ pháp lý, bắt buộc, do Quốc hội quy định.
- Người đóng thuế được hưởng phần thu nhập còn lại hợp pháp.
Lưu ý:
+ Thuế không phải trả ngang giá, không hoàn trả trực tiếp.
+ Thuế vừa là nghĩa vụ vừa là quyền lợi (phúc lợi xã hội từ ngân sách).
 

2. Bản chất của thuế

- Thuế gắn liền với Nhà nước, là công cụ tập trung thu nhập xã hội phục vụ chi tiêu Nhà nước.
- Thuế thúc đẩy sản xuất, kinh doanh phát triển; mức thuế hợp lý kích thích tăng trưởng, mức quá cao gây suy thoái.
- Bản chất giai cấp: dưới chế độ xã hội chủ nghĩa, thuế phục vụ nhân dân.
- Tính xã hội rộng rãi: thuế ảnh hưởng đến toàn xã hội, điều chỉnh phân phối lại thu nhập.
 

3. Phân loại thuế

- Thuế bằng hiện vật (xưa), nay chủ yếu thuế tiền.
- Phân theo tính chất chuyển dịch thuế:
  - Thuế gián thu: cộng vào giá hàng hoá, người mua chịu thuế (thuế GTGT, tiêu thụ đặc biệt).
  - Thuế trực thu: đánh trực tiếp vào thu nhập tổ chức, cá nhân (thuế thu nhập doanh nghiệp, cá nhân).
- Phân theo đối tượng đánh thuế:
  - Thuế sản xuất, kinh doanh (thuế doanh thu, GTGT).
  - Thuế hàng hoá (xuất nhập khẩu, tiêu thụ đặc biệt).
  - Thuế thu nhập (doanh nghiệp, cá nhân).
  - Thuế tài sản (nhà đất).
- Phân theo tên gọi sắc thuế:
  - Thuế doanh thu, tiêu thụ đặc biệt, lợi tức, tài nguyên, thuế quan, môn bài.
 

II. CÁC YẾU TỐ CẤU THÀNH THUẾ

1. Tên gọi

- Phản ánh nội dung, phân biệt với loại thuế khác.
 

2. Đối tượng nộp thuế

- Là tổ chức, cá nhân theo luật phải nộp thuế.
Lưu ý phân biệt:
+ Đối tượng nộp thuế ≠ Người chịu thuế (thuế có thể chuyển dịch vào giá).
+ Thuế cuối cùng rút từ thu nhập cá nhân.
 

3. Đối tượng tính thuế

- Là giá trị vật chịu thuế (nguồn dẫn xuất để tính thuế).
- Thuế = Giá trị đối tượng tính thuế × Thuế suất.
 

4. Biểu thuế - Thuế suất

- Linh hồn của thuế, quyết định mức thu.
- Loại thuế suất:
  - Thuế suất bằng số tuyệt đối (cố định hoặc lũy tiến).
  - Thuế suất bằng số tương đối (tỷ lệ cố định, tỷ lệ lũy tiến: đều, toàn phần, từng phần).
- Ví dụ thuế suất lũy tiến từng phần (VN): Thu nhập càng cao, thuế suất tăng từng phần theo bậc.
So sánh thuế suất lũy tiến toàn phần và từng phần:
+ Toàn phần đánh toàn bộ thu nhập theo mức thuế suất mới (điều tiết mạnh, không công bằng).
+ Từng phần chỉ đánh phần thu nhập vượt từng bậc, công bằng hơn.
- Nguyên tắc xác định thuế suất:
+ Hợp lý với người chịu thuế, giảm gánh nặng cảm nhận.
+ Đem lại năng suất tối đa cho Nhà nước, không cản trở phát triển kinh tế.
- Đường biểu diễn Rapho minh họa: Có điểm tối ưu thuế suất cân bằng giữa thu thuế và kích thích sản xuất.
 

5. Các yếu tố khác

- Chế độ miễn giảm: nhằm khuyến khích sản xuất, giúp đỡ khó khăn, chính sách kinh tế đối ngoại.
- Thủ tục, trách nhiệm vật chất, xử lý vi phạm...
 

III. VAI TRÒ CỦA THUẾ

1. Thuế là nguồn thu chủ yếu ngân sách Nhà nước

- Thuế chiếm phần lớn tổng thu ngân sách (VD: Đức 92,7%, Nhật 95,4%, VN ~85-90%).
- Thuế gián thu đảm bảo nguồn thu ổn định, thu dễ hơn thuế trực thu.
- Thuế cần bao quát toàn bộ hoạt động kinh tế.
- Cần tránh "thuế giết thuế" (thuế quá cao làm doanh nghiệp ngừng sản xuất).
 

2. Thuế là công cụ quản lý và điều chỉnh kinh tế vĩ mô

- Thuế ảnh hưởng giá cả, cung cầu, cơ cấu đầu tư, phát triển kinh tế.
- Thuế tác động đến sản xuất và tiêu dùng qua phân phối thu nhập.
- Thuế gián thu tăng giá hàng hoá, làm giảm sức mua.
- Thuế trực thu làm giảm lợi nhuận, ảnh hưởng trực tiếp sản xuất.
- Thuế giúp điều tiết sản xuất - tiêu dùng, quản lý kinh tế hiệu quả.
- Thuế còn có vai trò quốc tế trong quan hệ kinh tế toàn cầu.
 

3. Thuế góp phần điều hoà thu nhập, thực hiện công bằng xã hội

- Cơ chế thị trường tạo sự chênh lệch lớn về thu nhập.
- Thuế điều tiết thu nhập qua các loại thuế như GTGT, tiêu thụ đặc biệt, thu nhập doanh nghiệp, cá nhân.
- Thuế suất khác nhau theo loại hàng hoá, dịch vụ để điều chỉnh mức thuế.
- Tranh luận thuế lũy tiến:
  - Phản đối: nản ý chí làm giàu, không bình đẳng trước thuế.
  - Ủng hộ: phân phối công bằng, giảm bất bình đẳng, góp phần ổn định kinh tế, đạt năng suất thuế cao.
 

IV. NGUYÊN TẮC THUẾ KHÓA

1. Thuế phải công bằng

- Đánh theo khả năng đóng góp (thu nhập, tài sản).
 

2. Thuế phải rõ ràng

- Người nộp thuế biết rõ căn cứ, thủ tục, số tiền phải nộp.
 

3. Thuế thu phải thuận tiện

- Thời gian, địa điểm thu thuận lợi, tránh phiền nhiễu.
 

4. Chi phí thu thuế thấp nhất

- Tổ chức thu thuế hiệu quả, giảm chi phí quản lý.
 

5. Một số nguyên tắc khác

- Thuế khoá tập trung, bình đẳng toán học trong thuế khoá.
- Ở VN: Thuế là công cụ tài chính tạo nguồn ổn định ngân sách; công cụ kinh tế điều tiết vĩ mô; thực hiện công bằng xã hội; phương pháp tính đơn giản, dễ hiểu.
 

Bảng so sánh Thuế gián thu và Thuế trực thu