Tóm tắt kiến thức C4 - Đại cương Văn hóa Việt Nam (ULSA)

4.1. Tín ngưỡng, tôn giáo

4.1.1. Tín ngưỡng

Tín ngưỡng là sự tin tưởng, sùng bái những thực thể siêu phàm (thần thánh, linh hồn, vật thiêng) do con người tưởng tượng hoặc suy tôn.

4.1.1.1. Tín ngưỡng phồn thực

Đây là tín ngưỡng cầu mong sự sinh sôi nảy nở của con người và tự nhiên, phản ánh tư duy dân chủ và tâm hồn hồn nhiên của cư dân nông nghiệp.

- Thờ sinh thực khí: Thờ cơ quan sinh dục nam/nữ, xuất hiện tại các di chỉ cổ như Văn Điển, Sa Pa, Mỹ Sơn. Tiêu biểu là tục thờ "nõ nường" tại miếu Trò (Phú Thọ).
- Thờ hành vi giao phối: Khắc họa hình ảnh nam nữ giao hợp (như trên Thạp đồng Đào Thịnh) hoặc các loài vật (cá sấu, chim, cóc) đang giao phối. Các nghi lễ như "Linh tinh tình phộc" hay tục giã cối cũng mang ý nghĩa này.

4.1.1.2. Tín ngưỡng sùng bái tự nhiên

Xuất phát từ điều kiện sống phụ thuộc vào thiên nhiên, người Việt tôn vinh các hiện tượng tự nhiên thành thần linh.

- Thờ Mặt Trời: Phổ biến trong văn hóa Đông Nam Á.
- Thờ không gian và thời gian: Thần không gian theo Ngũ hành ($Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ$); Thần thời gian là Thập Nhị Hành Khiển (12 vị thần 12 năm) và Mười hai Bà Mụ coi sóc việc sinh nở.
- Thờ động vật và thực vật: Ưu tiên các con vật hiền lành, gần gũi với nông nghiệp như hươu, trâu, cóc, chim, rắn. Thực vật được sùng bái nhất là cây Lúa (Thần Lúa, Mẹ Lúa), sau đó là Đa, Cau, Dâu, Bầu.

4.1.1.3. Tín ngưỡng thờ con người

a. Tín ngưỡng thờ Mẫu

- Bản chất: Thờ các lực lượng thần thánh dưới dạng "Mẫu" (Mẹ) - người sinh dưỡng và che chở.
- Hệ thống: Phát triển thành Tam Phủ ($Thiên, Địa, Thoải$) và Tứ Phủ (thêm Phủ Thượng Ngàn).
- Đặc điểm vùng miền: Miền Bắc nổi bật với Thánh Mẫu Liễu Hạnh; miền Trung thờ Thiên Ya Na (gốc Chăm); miền Nam thờ Bà Chúa Xứ, Bà Đen.

b. Tín ngưỡng thờ Thần

- Phân loại: Phúc thần (che chở, ban phúc) và Ác thần (gây tai họa).
- Tứ bất tử: Tản Viên Sơn Thánh (sức mạnh sáng tạo), Chử Đạo Tổ (nhân ái, khai phá), Thánh Gióng (chống ngoại xâm), Liễu Hạnh Công chúa (sự che chở của Mẹ).
- Tứ trấn Thăng Long: Thần Long Đỗ (Đông), Linh Lang (Tây), Cao Sơn (Nam), Huyền Thiên Trấn Vũ (Bắc).

c. Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên

- Quan niệm: "Trần sao âm vậy", linh hồn người chết vẫn quan hệ với người sống.
- Phạm vi thờ: Thường thờ đến 5 đời ($ngũ \ đại$) vì quan niệm qua 5 đời mới hết quan hệ huyết thống theo chu trình Ngũ hành: $thủy \rightarrow mộc \rightarrow hỏa \rightarrow thổ \rightarrow kim \rightarrow thủy$.
- Ý nghĩa: Thể hiện đạo lý "Uống nước nhớ nguồn", gắn kết gia đình, dòng họ qua các ngày kỵ nhật (ngày mất), ngày rằm, mồng một.

4.1.2. Tôn giáo

Lưu ý sinh viên: Phân biệt "Nữ thần" và "Mẫu thần". Mẫu thần đều là nữ thần nhưng không phải nữ thần nào cũng được tôn vinh là Mẫu. Mẫu chỉ những vị có vai trò sinh sôi, cai quản các vùng không gian trong vũ trụ (Tam phủ, Tứ phủ).

---

4.2. Phong tục, lễ Tết, lễ Hội

4.2.1. Phong tục

4.2.1.1. Phong tục hôn nhân

- Đặc điểm: Không chỉ là việc cá nhân mà là sự liên kết hai dòng họ. Trọng tính cộng đồng, gia trưởng và sự sắp đặt của cha mẹ.
- Nghi lễ chính: 1. Lễ chạm ngõ (thăm hỏi); 2. Lễ ăn hỏi (xin cưới, lại quả); 3. Lễ cưới (rước dâu). Sau đó là lễ lại mặt.

4.2.1.2. Phong tục tang ma

- Quan niệm: Cái chết là sự chuyển tiếp sang thế giới khác. Tang lễ thể hiện lòng hiếu thảo và sự kính trọng.
- Các nghi thức tiêu biểu: Mộc dục (tắm xác), Phạn hàm (bỏ gạo, tiền vào miệng), Khâm liệm, Nhập quan, Phúng viếng, Di quan, Hạ huyệt.
- Thời gian để tang: Quy định là 3 năm nhưng thực chất là $27$ tháng. Sau đó có lễ cải táng (bốc mộ).

4.2.2. Lễ Tết

4.2.2.1. Cấu trúc của lễ tết

Bao gồm hai phần hòa quyện:

- Phần Lễ: Các nghi thức thờ cúng tổ tiên, trời đất (tâm linh).
- Phần Tết: Các hoạt động ăn uống, nghỉ ngơi, thụ hưởng vật chất sau mùa vụ. Người Việt gọi là "ăn Tết".

4.2.2.2. Đặc điểm của lễ Tết

- Mang tính chu kỳ theo mùa vụ nông nghiệp và âm lịch.
- Lễ vật là sản vật nhà nông (bánh chưng, gà, xôi, hoa quả).
- Thể hiện lối sống trọng tình, sum họp gia đình và gắn kết cộng đồng.

4.2.2.3. Một số ngày Tết tiêu biểu

- Tết Nguyên Đán: Quan trọng nhất, đánh dấu sự giao thời của vũ trụ.
- Tết Khai hạ (7/1): Hạ cây nêu, kết thúc nghỉ Tết.
- Tết Thượng nguyên (15/1): Lễ Phật tại chùa.
- Tết Hàn thực (3/3): Ăn đồ nguội (bánh trôi, bánh chay).
- Tết Đoan ngọ (5/5): Tết giết sâu bọ.
- Tết Trung nguyên (15/7): Xá tội vong nhân, lễ Vu Lan.
- Tết Trung thu (15/8): Tết trẻ con, ngắm trăng.
- Tết Ông Công Ông Táo (23/12): Tiễn vua Bếp lên trời.

4.2.3. Lễ Hội

Việt Nam có khoảng $8.000$ lễ hội. Lễ hội phản ánh tâm thức tri ân cội nguồn và khát vọng được thần linh bảo hộ.

4.3.1. Cấu trúc của lễ hội

- Phần Lễ: Các nghi thức linh thiêng tại đền, đình, miếu để tạ ơn thần linh.
- Phần Hội: Các trò chơi dân gian, diễn xướng (hát, múa, thi tài) đáp ứng nhu cầu giải trí và gắn kết cộng đồng.

4.3.2. Đặc điểm của lễ Hội

- Diễn ra chủ yếu ở nông thôn, vào mùa xuân (thời điểm nông nhàn).
- Chủ thể là người nông dân. Lễ vật đậm chất nông nghiệp.

4.3.3. Những lễ Hội tiêu biểu

- Hội Đền Hùng (10/3 âm lịch): Giỗ Tổ chung của cả dân tộc.
- Hội Lim (13 tháng Giêng): Đặc trưng văn hóa Quan họ Bắc Bộ.
- Hội chọi trâu Đồ Sơn (9/8 âm lịch): Tinh thần thượng võ và tục thờ thủy thần. ---

4.3. Văn hóa giao tiếp

4.3.1. Đặc điểm giao tiếp của người Việt Nam

- Ưa thích giao tiếp, hiếu khách, ân cần (đặc biệt trong cộng đồng quen thuộc).
- Rụt rè khi tiếp xúc người lạ ngoài cộng đồng.
- Trọng tình cảm ("Yêu nên tốt, ghét nên xấu"), trọng danh dự và sợ tiếng đồn.
- Có tính phục thiện và hàm ơn sâu sắc.
- Lối ứng xử nhường nhịn, dĩ hòa vi quý ("Một sự nhịn, chín sự lành").

4.3.2. Nghệ thuật ngôn từ trong giao tiếp

- Hệ thống đại từ xưng hô phong phú: Sử dụng từ chỉ quan hệ họ hàng ($ông, bà, anh, chị...$) để xưng hô xã hội nhằm tạo sự thân mật.
- Cách nói: Ưa nói vòng vo, tinh tế, tránh trực diện để không làm mất lòng khách.
- Tiếng Việt giàu âm điệu ($6$ thanh điệu), cấu trúc câu cân đối, nhịp nhàng, thiên về biểu cảm và trữ tình. ---

4.4. Nghệ thuật thanh sắc hình khối

4.4.1. Âm nhạc cổ truyền

- Dân ca: Phong phú các vùng miền (Hát Xoan, Quan họ, Vọng cổ).
- Nhạc cụ: Độc đáo, năng động (đàn bầu 1 dây).
- Sân khấu: Chèo (Bắc Bộ - trào phúng, trữ tình), Tuồng (Trung Bộ - anh hùng ca), Cải lương (Nam Bộ - kết hợp Đông Tây, trọng điệu Vọng cổ).
- Múa rối nước: Sản phẩm đặc sắc của văn hóa lúa nước.

4.4.2. Nghệ thuật tạo hình

- Hội họa: Dòng tranh dân gian Đông Hồ (miêu tả cảnh nông thôn) và Hàng Trống (nhân vật lịch sử, thờ cúng).
- Điêu khắc: Có từ thời trống đồng, thạp đồng. Tạc tượng các nhân vật linh thiêng (Phật, Thánh).
- Kiến trúc: Mái cong hình thuyền, cấu trúc đối xứng âm dương hòa hợp.

Ghi nhớ cho sinh viên: Nghệ thuật Việt Nam truyền thống không đi sâu vào tả thực hay phô diễn hình thể (như phương Tây) mà chú trọng vào tính biểu trưng và khơi gợi cảm xúc.