Tóm tắt chương 8 - Chủ nghĩa XHKH (Giáo trình Bộ GD&DT)

I. Cơ cấu xã hội - giai cấp trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội

1. Quan niệm về cơ cấu xã hội - giai cấp

1.1 Cơ cấu xã hội

Cơ cấu xã hội phản ánh sự phân bố dân cư theo các tiêu chí tự nhiên và xã hội:
- Dân số: thành thị, nông thôn
- Nghề nghiệp: công nghiệp, nông nghiệp, dịch vụ, hành chính, …
- Tôn giáo, dân tộc, văn hoá, trình độ học vấn.
Cơ cấu này thay đổi theo giai đoạn phát triển kinh tế — xã hội, chịu ảnh hưởng từ chính sách, công nghệ.

1.2 Cơ cấu xã hội - giai cấp

Cơ cấu xã hội - giai cấp tập trung vào phân chia dựa trên quan hệ sở hữu tư liệu sản xuất và vị trí trong quá trình sản xuất:
- Giai cấp công nhân: lao động vô sản, không sở hữu tư liệu, bán sức lao động.
- Giai cấp tư sản: sở hữu tư liệu sản xuất, thu lợi từ lao động vay mượn.
- Tầng lớp trung gian (trí thức, tiểu tư sản): lao động trí óc, sở hữu một phần công cụ sản xuất.
- Bà con lao động nhỏ: nông dân nhỏ, tiểu thương, doanh nhân vừa và nhỏ.
 

Lưu ý: Giai cấp khác tầng lớp ở chỗ: giai cấp xác định bởi quan hệ sản xuất, tầng lớp xác định bởi thu nhập và lối sống.

2. Vị trí và vai trò của cơ cấu giai cấp

2.1 Vị trí cốt lõi

Cơ cấu giai cấp là trụ cột định hướng chính sách:

- Chi phối phân phối lợi ích: lương, thu nhập, phúc lợi.
- Ảnh hưởng cấu trúc chính trị: ai nắm quyền, thể chế xã hội.
- Quyết định mô hình tăng trưởng kinh tế: ưu tiên công nghiệp hay nông nghiệp.

2.2 Vai trò trong quá trình xây dựng

- Giai cấp công nhân: nòng cốt cách mạng, chủ đạo tổ chức sản xuất tập trung, hiện đại.
- Nông dân: lực lượng đông đảo, đảm bảo an ninh lương thực, là đối tác chính sách hợp tác xã.
- Trí thức: cung cấp tri thức, khoa học kỹ thuật, dẫn dắt văn hoá - tư tưởng.

II. Xu hướng biến đổi cơ cấu xã hội - giai cấp

1. Đặc điểm biến đổi trong quá độ

Quá trình quá độ XHCN có những quy luật chung:

- Đa dạng thành phần kinh tế: Nhà nước, tập thể, tư nhân, FDI.
- Sự phát triển lực lượng sản xuất: cơ khí hoá, tự động hoá, công nghệ số.
- Liên kết lao động trí óc và chân tay: mô hình khóa học, đào tạo nghề, ĐMST.
 

2. Xu hướng chủ yếu

2.1 Xích lại gần nhau về sở hữu

- Cổ phần hoá doanh nghiệp nhà nước, phát hành cổ phiếu cho công nhân.
- Hợp tác xã kiểu mới, khuyến khích tổ hợp liên ngành.

2.2 Xích lại gần nhau về lao động

- Đào tạo đa kỹ năng, chương trình STEM.
- Chuyển đổi số trong nông nghiệp: nông nghiệp chính xác, IoT.

2.3 Xích lại gần nhau về phân phối

- Thực hiện lương theo năng suất, thưởng theo kết quả.
- An sinh xã hội: bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp, bảo hiểm tai nạn lao động.
 

2.4 Xích lại gần nhau về văn hoá - tinh thần

- Phát triển văn hoá công nghiệp: nhà văn hoá, thư viện, thiết chế văn hoá.
- Nâng cao dân trí: giáo dục phổ cập, học tập suốt đời.

III. Liên minh công – nông – trí thức

1. Cơ sở lý luận

- Marx: liên minh công-nông là khối đại đoàn kết cách mạng.
- Lenin: mở rộng liên minh với tầng lớp lao động trí óc để xây dựng chuyên chính vô sản.
 

2. Nội dung liên minh

Lưu ý: Tránh hiểu lầm cho rằng liên minh là hoà tan địa vị giai cấp; thực chất là phối hợp lợi ích để cùng phát triển.

IV. Ứng dụng tại Việt Nam

1. Cơ cấu giai cấp đặc thù

- Kinh tế nhiều thành phần: nhà nước, tư nhân, FDI, hợp tác xã.
- Giai cấp đang chuyển dịch: nông dân giảm, lao động dịch vụ tăng.
- Trí thức trẻ: khởi nghiệp, khởi nghiệp sáng tạo (startup).

2. Chính sách liên minh

- Kinh tế: chính sách thuế ưu đãi, tín dụng nông nghiệp, hỗ trợ khởi nghiệp.
- Chính trị: mở rộng dân chủ cơ sở, hội đồng nhân dân, MTTQ.
- Văn hoá - Xã hội: xây dựng nông thôn mới, giáo dục kỹ năng số, bảo tồn di sản.

3. Phân tích tổng hợp nâng cao

Việt Nam đang đối mặt với thách thức: già hoá dân số, biến đổi khí hậu, cạnh tranh toàn cầu.
- Giải pháp: tăng cường đào tạo chuyển đổi số nông nghiệp, chính sách an sinh linh hoạt, cơ chế thu hút trí thức trẻ về nông thôn.