Tóm tắt ôn tập kiến thức chương 3 - Tài chính công (UEB)

3.1. CÔNG BẰNG XÃ HỘI TRONG PHÂN PHỐI THU NHẬP

3.1.1. Các cách tiếp cận khái niệm công bằng

Khái niệm "Công bằng xã hội" mang tính chuẩn tắc, có hai cách tiếp cận phổ biến: Kinh tế học và Khoa học phát triển.

Công bằng theo cách tiếp cận kinh tế học

Quan điểm này dựa trên sự chia sẻ lợi ích và chi phí. 
- Công bằng ngang: Đối xử như nhau với những người có tình trạng ban đầu như nhau (cùng thu nhập, hoàn cảnh...). Lợi ích chia đều, chi phí cùng gánh. 
- Công bằng dọc: Đối xử khác nhau với những người có tình trạng ban đầu khác nhau. Người có điều kiện tốt hơn hưởng lợi ít hơn nhưng gánh chi phí nhiều hơn (ví dụ: thuế lũy tiến).

Lưu ý quan trọng của sinh viên: Sinh viên thường nhầm lẫn giữa hai khái niệm này. Hãy nhớ: "Ngang" là so sánh những người giống nhau, "Dọc" là so sánh giữa người giàu và nghèo.

Công bằng theo cách tiếp cận khoa học về phát triển

Quan điểm này nhấn mạnh vào cơ hội và tránh bần cùng hóa. 
- Khía cạnh 1: Bình đẳng về cơ hội. Mọi thành viên đều có cơ hội ngang nhau để tiếp cận: kinh tế, sản phẩm trí tuệ, dịch vụ công (y tế, giáo dục), và tham gia hoạch định chính sách. Kết quả cuộc sống phụ thuộc vào nỗ lực cá nhân. 
- Khía cạnh 2: Tránh sự bần cùng hóa. Đảm bảo không ai bị rơi vào tình trạng cùng cực (về y tế, giáo dục, tiêu dùng sinh tồn) bất kể nguyên nhân là gì.

Bảng so sánh tóm tắt hai cách tiếp cận:

3.1.2. Thước đo bất bình đẳng trong phân phối thu nhập

3.1.2.1. Đường cong Lorenz

- Là đường biểu thị hàm phân bố thu nhập tương quan với tỷ lệ dân số. 
- Trục hoành: % dân số cộng dồn (từ nghèo đến giàu). 
- Trục tung: % thu nhập cộng dồn. 
- Đường bình đẳng tuyệt đối: Đường chéo 45 độ (OA). Tại đây x% dân số nắm giữ x% thu nhập. 
- Đường cong Lorenz thực tế: Luôn võng xuống dưới đường chéo. Độ võng càng lớn (càng xa đường chéo) thì bất bình đẳng càng cao.

3.1.2.2. Hệ số Gini

- Là thước đo định lượng phổ biến nhất dựa trên đường cong Lorenz. 
- Công thức xác định: 
$G = \frac{A}{A+B}$ 
Trong đó: A là diện tích hình gạch chéo (giữa đường bình đẳng và đường Lorenz), B là diện tích còn lại dưới đường Lorenz.

- Giá trị: $0 \leq G \leq 1$. 
+ G = 0: Bình đẳng tuyệt đối. 
+ G = 1: Bất bình đẳng tuyệt đối. 
+ G < 0.4: Bất bình đẳng thấp. 
+ 0.4 < G < 0.5: Bất bình đẳng trung bình. 
+ G > 0.5: Bất bình đẳng cao.

Chú ý bẫy thi cử: Hệ số Gini có nhược điểm là không phân biệt được hình dạng đường cong Lorenz. Hai quốc gia có cùng hệ số Gini nhưng cấu trúc phân phối thu nhập có thể khác nhau (do các đường Lorenz giao nhau).

3.2. CÁC LÝ THUYẾT VỀ PHÂN PHỐI LẠI THU NHẬP

3.2.1. Yêu cầu công bằng trong phân phối và hàm phúc lợi xã hội

- Mâu thuẫn Hiệu quả - Công bằng: Các điểm đạt hiệu quả Pareto (trên đường hợp đồng) chưa chắc đã đảm bảo công bằng xã hội. Xã hội đôi khi chấp nhận hy sinh hiệu quả để đạt công bằng (điểm Q so với P5 trong mô hình). 
- Đường khả năng thỏa dụng xã hội: Biểu thị mức thỏa dụng tối đa của một cá nhân khi biết trước mức thỏa dụng của cá nhân kia. Có dạng lồi ra ngoài gốc tọa độ. 
- Đường phúc lợi xã hội (Đường bàng quan xã hội): Tập hợp các điểm có cùng mức phúc lợi xã hội $W = F(U_A, U_B)$. Dạng lồi về phía gốc tọa độ. 
- Điểm tối ưu xã hội (Bliss point): Tiếp điểm giữa đường khả năng thỏa dụng và đường bàng quan xã hội cao nhất có thể.

- Định lý cơ bản thứ hai của kinh tế học phúc lợi: Xã hội có thể đạt được hiệu quả Pareto đồng thời thỏa mãn phúc lợi xã hội thông qua phân phối lại hợp lý mà không cần can thiệp trực tiếp vào cơ chế thị trường. -> Đây là luận cứ cho sự can thiệp của Chính phủ vào phân phối lại.

3.2.2. Các lý thuyết về phân phối lại

3.2.2.1. Thuyết vị lợi (Utilitarianism)

- Quan điểm: Phúc lợi xã hội là tổng thỏa dụng của các cá nhân. 
$W = \sum_{i=1}^{n} U_i = U_1 + U_2 + ... + U_n$ 
- Giả định: Thỏa dụng biên (MU) giảm dần theo thu nhập; Tổng thu nhập xã hội không đổi khi phân phối lại. 
- Điều kiện tối ưu: Phân phối lại cho đến khi Thỏa dụng biên của mọi cá nhân bằng nhau. 
$MU_1 = MU_2 = ... = MU_n$ 
- Hạn chế: Coi trọng số lợi ích người giàu và nghèo như nhau. Có thể chấp nhận hy sinh lợi ích người nghèo để tăng tổng phúc lợi.

3.2.2.2. Thuyết cực đại thấp nhất (Thuyết Rawls)

- Quan điểm: Phúc lợi xã hội phụ thuộc vào người nghèo nhất (Maximin). 
$W = \text{Minimum}(U_1, U_2, ..., U_n)$ 
- Đường bàng quan: Hình chữ L vuông góc. 
- Hàm ý: Xã hội chỉ quan tâm đến lợi ích người nghèo. Phân phối lại chỉ dừng khi thỏa dụng mọi người bằng nhau hoặc lợi ích người nghèo nhất đạt tối đa. Chấp nhận bất bình đẳng nếu điều đó làm người nghèo nhất tốt lên.

3.2.2.3. Các lý thuyết khác không dựa trên độ thỏa dụng cá nhân

- Quan điểm "Phi cá nhân chủ nghĩa" hay "Xã hội chủ nghĩa". 
- Tập trung đảm bảo mức sống tối thiểu (nhu cầu thiết yếu: ăn, ở, y tế...) thay vì thỏa dụng chủ quan. 
- Cơ sở xác định chuẩn nghèo và các chương trình trợ cấp hiện vật.

Bảng so sánh nhanh các thuyết:

3.2.3. Các quan điểm về mối quan hệ giữa hiệu quả kinh tế và công bằng trong phân phối lại

3.2.3.1. Quan điểm cho rằng hiệu quả và công bằng có mâu thuẫn

- Phân phối lại gây tổn thất hiệu quả (đánh đổi). 
- Lý do: 
+ Chi phí hành chính, quản lý. 
+ Giảm động cơ làm việc của người giàu (do thuế cao). 
+ Giảm động cơ tiết kiệm và đầu tư. 
+ Tâm lý ỷ lại của người nghèo. 
- Mô hình "Chiếc xô thủng" của Arthur Okun: Chuyển thu nhập từ người giàu sang người nghèo giống như xách nước bằng chiếc xô thủng, luôn có sự rò rỉ (thất thoát) dọc đường.

3.2.3.2. Quan điểm cho rằng hiệu quả và công bằng không nhất thiết phải có mâu thuẫn

- Công bằng có thể hỗ trợ hiệu quả. 
- Lý do: 
+ Quy luật MU giảm dần: Chuyển tiền cho người nghèo (MU cao) làm tăng tổng thỏa dụng xã hội. 
+ Ổn định xã hội: Giảm bất mãn, tạo môi trường phát triển. 
+ Kích cầu tiêu dùng: Người nghèo có xu hướng tiêu dùng cao (MPC cao). 
+ Cải thiện nguồn nhân lực: Người nghèo khỏe mạnh, có giáo dục sẽ đóng góp tốt hơn. + Hạn chế tiêu dùng xa xỉ lãng phí của người quá giàu.

3.3. ĐÓI NGHÈO VÀ CÁC THƯỚC ĐO ĐÓI NGHÈO

3.3.1. Quan niệm về đói nghèo

Có 3 trường phái tiếp cận: 
1. Trường phái Phúc lợi: Nghèo là không đạt mức phúc lợi kinh tế (thu nhập/chi tiêu) tối thiểu. -> Giải pháp: Tăng thu nhập. 
2. Trường phái Nhu cầu cơ bản: Nghèo là thiếu hụt hàng hóa/dịch vụ thiết yếu (rổ hàng hóa cơ bản: lương thực, nước sạch, y tế...). -> Giải pháp: Trợ cấp hiện vật/dịch vụ. 
3. Trường phái Năng lực (Amartya Sen): Nghèo là thiếu khả năng và cơ hội để vươn tới cuộc sống mong muốn (thiếu tiếng nói, quyền lực, giáo dục...). -> Giải pháp: Trao quyền, bình đẳng cơ hội.

3.3.2. Thước đo phản ánh sự đói nghèo

Ngưỡng nghèo (Chuẩn nghèo): 
- Tuyệt đối: Mức chi tiêu tối thiểu để duy trì cuộc sống vật chất (rổ hàng hóa). 
- Tương đối: Tỷ lệ so với thu nhập trung bình xã hội (ví dụ: dưới 50% thu nhập trung bình).

Chỉ số nghèo đếm đầu (Headcount Ratio): 
- Tỷ lệ % dân số dưới chuẩn nghèo. 
- Nhược điểm: Chỉ biết quy mô, không biết mức độ nghiêm trọng (nghèo bao nhiêu).

Khoảng nghèo (Poverty Gap): 
- Đo lường mức độ thiếu hụt trung bình của người nghèo so với chuẩn nghèo. 
- Công thức tổng quát (với $\alpha = 1$): 
$P_{\alpha} = \frac{1}{N} \sum_{i=1}^{M} [\frac{z - y_i}{z}]^{\alpha}$ 
Trong đó: N là tổng dân số, M là số người nghèo, z là ngưỡng nghèo, $y_i$ là thu nhập người nghèo i. 
- Ý nghĩa: Cho biết chi phí tối thiểu cần thiết để xóa nghèo.

Các chỉ số tổng hợp khác: 
- HPI (Human Poverty Index): Chỉ số nghèo khổ con người (Sức khỏe, Tri thức, Mức sống). 
- MPI (Multidimensional Poverty Index): Chỉ số nghèo đa chiều (Sức khỏe, Giáo dục, Mức sống) - Đo lường sự thiếu thốn vật chất cụ thể.

3.4. TÀI CHÍNH CÔNG TRONG PHÂN PHỐI LẠI THU NHẬP NHẰM MỤC TIÊU CÔNG BẰNG XÃ HỘI VÀ GIẢM ĐÓI NGHÈO

3.4.1. Đánh thuế (phí) lũy tiến

- Thuế thu nhập cá nhân: Thuế suất biên tăng dần theo thu nhập. Công cụ trực tiếp nhất điều tiết người giàu. 
- Thuế tiêu dùng (Gián thu): Thuế suất cao với hàng xa xỉ, thấp với hàng thiết yếu. Đảm bảo tính lũy tiến hàm định. 
- Thuế tài sản: Đánh vào tài sản tích lũy, thừa kế. Đảm bảo công bằng theo khả năng chi trả.

3.4.2. Thực hiện các chương trình chi tiêu công

- Trực tiếp (Chuyển giao): Trợ cấp tiền, hiện vật cho đối tượng yếu thế (người già, tàn tật, thất nghiệp...). 
- Gián tiếp: Đầu tư cơ sở hạ tầng, y tế, giáo dục công lập vùng khó khăn. Tạo cơ hội việc làm và tiếp cận dịch vụ.

3.4.3. Cấp tín dụng ưu đãi

- Tín dụng chính sách (lãi suất thấp, điều kiện dễ dàng) cho hộ nghèo, sinh viên, giải quyết việc làm. 
- Giúp người nghèo có vốn sản xuất ("cần câu" thay vì "con cá"), tránh bẫy tín dụng đen.

3.4.4. Thành lập và vận hành đa dạng các quỹ ngoài ngân sách

- Quỹ Bảo hiểm xã hội, Bảo hiểm y tế: Giúp giảm tổn thương trước rủi ro (ốm đau, tai nạn, tuổi già). 
- Các quỹ xã hội khác: Quỹ xóa đói giảm nghèo, quỹ hỗ trợ việc làm...