Tóm tắt chương 3 - Quản trị tài chính doanh nghiệp NEU

3.1. TÀI SẢN NGẮN HẠN

Tài sản ngắn hạn (TSNH) là những tài sản thuộc sở hữu của doanh nghiệp, có thời gian luân chuyển, thu hồi hoặc sử dụng trong vòng không quá 12 tháng hoặc trong một chu kỳ kinh doanh bình thường tại thời điểm báo cáo. 
=> Về bản chất, đây là những tài sản có tính thanh khoản cao, tức là khả năng chuyển đổi thành tiền mặt nhanh chóng để đáp ứng các nghĩa vụ thanh toán ngắn hạn của doanh nghiệp như trả nợ nhà cung cấp, trả lương nhân viên.

TSNH được phân loại dựa trên khả năng chuyển đổi (tính thanh khoản) và đặc điểm kinh tế, bao gồm các khoản mục chính sau:

- Tiền và các khoản tương đương tiền: 
+ Tiền: Bao gồm tiền mặt tại quỹ, tiền gửi ngân hàng không kỳ hạn, và tiền đang chuyển. Đây là loại tài sản có tính thanh khoản cao nhất. 
+ Các khoản tương đương tiền: Là các khoản đầu tư tài chính ngắn hạn (có thời hạn thu hồi gốc không quá 3 tháng kể từ ngày đầu tư), có khả năng chuyển đổi thành tiền dễ dàng và không có rủi ro đáng kể trong việc chuyển đổi. Ví dụ: tín phiếu kho bạc, kỳ phiếu ngân hàng. 
=> Lý luận: Doanh nghiệp giữ tiền để đảm bảo khả năng thanh toán ngay lập tức. Tuy nhiên, tiền tự nó không sinh lời hoặc sinh lời rất thấp. Vì vậy, quản lý tiền là bài toán cân bằng giữa việc duy trì đủ thanh khoản và việc đầu tư tiền nhàn rỗi để sinh lời. Các khoản tương đương tiền là một giải pháp cho bài toán này.

- Đầu tư tài chính ngắn hạn: 
+ Phản ánh giá trị các khoản đầu tư có kỳ hạn còn lại không quá 12 tháng, với mục đích kiếm lời. 
+ Bao gồm: 
- Chứng khoán kinh doanh: Nắm giữ với mục đích chính là chờ tăng giá để bán ra kiếm lời trong ngắn hạn. 
- Các khoản đầu tư nắm giữ đến ngày đáo hạn: Các khoản như tiền gửi có kỳ hạn, trái phiếu, thương phiếu... mà doanh nghiệp có ý định và khả năng giữ đến khi đáo hạn.

- Các khoản phải thu ngắn hạn: 
+ Là giá trị các khoản phải thu có kỳ hạn thu hồi còn lại không quá 12 tháng hoặc trong một chu kỳ kinh doanh thông thường. 
+ Phải thu của khách hàng: Phát sinh khi doanh nghiệp bán hàng hóa, dịch vụ nhưng cho phép khách hàng trả chậm (bán chịu). 
=> Lý luận: Đây là một hình thức doanh nghiệp cấp tín dụng thương mại cho khách hàng để thúc đẩy doanh số. Tuy nhiên, việc này đi kèm với rủi ro khách hàng không trả được nợ hoặc trả chậm, gây tổn thất và ứ đọng vốn cho doanh nghiệp. Vì vậy, khi phân tích tài chính, các khoản phải thu thường được đánh giá cẩn trọng về khả năng thu hồi (phân loại A, B, C, D). 
+ Trả trước cho người bán: Là số tiền doanh nghiệp đặt cọc trước cho người bán để mua tài sản nhưng chưa nhận được tài sản. 
=> Lưu ý: Đây là một tài sản không chắc chắn, vì nếu hợp đồng bị hủy, doanh nghiệp có thể mất tiền đặt cọc. Do đó, các ngân hàng thường không đánh giá cao tính thanh khoản của khoản mục này khi xem xét cho vay.

- Hàng tồn kho: 
+ Là những tài sản được giữ để bán trong kỳ sản xuất kinh doanh hoặc nguyên vật liệu, công cụ dụng cụ dùng trong quá trình sản xuất. 
=> Lý luận: Việc quản lý hàng tồn kho là một sự đánh đổi. Nắm giữ nhiều tồn kho giúp doanh nghiệp chủ động, tránh gián đoạn sản xuất và đáp ứng nhanh nhu cầu thị trường. Ngược lại, tồn kho nhiều sẽ phát sinh chi phí lưu kho, bảo quản, và rủi ro hư hỏng, lỗi thời, mất mát, làm ứ đọng vốn.

- Tài sản ngắn hạn khác: 
+ Gồm các tài sản khác có thời hạn thu hồi hoặc sử dụng không quá 12 tháng. 
+ Ví dụ: chi phí trả trước ngắn hạn, thuế GTGT còn được khấu trừ, các khoản thuế phải thu....

3.2. TÀI SẢN CỐ ĐỊNH

Tài sản cố định (TSCĐ) là bộ phận quan trọng nhất và thường chiếm tỷ trọng lớn nhất trong tổng tài sản dài hạn, phản ánh tiềm lực kinh tế, quy mô và trình độ công nghệ của doanh nghiệp.

3.2.1. Khái niệm tài sản cố định

Một tài sản được ghi nhận là TSCĐ nếu thỏa mãn đồng thời 3 tiêu chuẩn sau: 
a) Chắc chắn thu được lợi ích kinh tế trong tương lai từ việc sử dụng tài sản đó. 
=> Lợi ích này có thể là tạo ra sản phẩm để bán, cung cấp dịch vụ, cho thuê hoặc dùng cho mục đích quản lý. 
b) Có thời gian sử dụng trên 1 năm. 
=> Tiêu chí này dùng để phân biệt với tài sản ngắn hạn. 
c) Nguyên giá tài sản phải được xác định một cách tin cậy và có giá trị lớn (theo quy định của Bộ Tài chính trong từng thời kỳ). 
=> Tiêu chí này dùng để phân biệt TSCĐ với các công cụ, dụng cụ có giá trị nhỏ, thường được tính hết vào chi phí trong kỳ.

3.2.2. Các nhóm tài sản cố định

3.2.2.1. Tài sản cố định vô hình (Intangible assets)

- Là những tài sản không có hình thái vật chất, thể hiện một lượng giá trị đã được đầu tư và tham gia vào nhiều chu kỳ kinh doanh. 
- Ví dụ: Quyền sử dụng đất có thời hạn, nhãn hiệu hàng hóa, bản quyền, bằng sáng chế, phần mềm máy vi tính. 

+ Lưu ý: Việc đánh giá chính xác giá trị của TSCĐ vô hình rất khó khăn vì nó không tồn tại dưới dạng vật chất có thể đo đếm và phụ thuộc nhiều vào các yếu tố khó lượng hóa, mang tính chủ quan. Do đó, quản lý TSCĐ vô hình đòi hỏi doanh nghiệp phải chú trọng xây dựng và bảo vệ thương hiệu, uy tín và các quyền sở hữu công nghiệp của mình.

3.2.2.2. Tài sản cố định hữu hình (Tangible assets)

- Là những tài sản có hình thái vật chất cụ thể, được doanh nghiệp nắm giữ để sử dụng cho hoạt động sản xuất, kinh doanh. 
- Phân loại theo công dụng: 
+ Nhóm 1: Nhà xưởng, vật kiến trúc: Tạo ra không gian, môi trường làm việc. 
+ Nhóm 2: Máy móc, thiết bị công nghệ: Trực tiếp tạo ra sản phẩm, ảnh hưởng quyết định tới chất lượng và giá thành. 
+ Nhóm 3: Phương tiện vận tải: Có đặc điểm lưu động, chi phí nhiên liệu và rủi ro tai nạn cao. 
+ Nhóm 4: Thiết bị văn phòng, dụng cụ quản lý: Gắn liền với công nghệ thông tin, có tốc độ hao mòn vô hình rất cao do lạc hậu công nghệ nhanh chóng. 
+ Nhóm 5: Các loại tài sản cố định hữu hình khác: Như tranh ảnh nghệ thuật, cây cảnh....

3.2.2.3. Tài sản cố định thuê tài chính

- Là những TSCĐ mà doanh nghiệp đi thuê của các công ty cho thuê tài chính, trong đó hợp đồng thuê chuyển giao phần lớn rủi ro và lợi ích gắn liền với quyền sở hữu tài sản cho bên đi thuê. 
- Mặc dù không thuộc sở hữu về mặt pháp lý, nhưng bên đi thuê có quyền kiểm soát, sử dụng và phải ghi nhận tài sản này trên Bảng cân đối kế toán của mình, đồng thời phải trích khấu hao như tài sản thuộc sở hữu. 
=> Bản chất: Đây là một hình thức tài trợ tín dụng. Thay vì vay tiền ngân hàng để mua tài sản, doanh nghiệp "thuê" tài sản và trả góp tiền thuê (bao gồm cả gốc và lãi) trong dài hạn.

3.2.3. Khấu hao tài sản cố định

Khấu hao là việc phân bổ một cách có hệ thống giá trị của TSCĐ vào chi phí sản xuất kinh doanh trong suốt thời gian sử dụng hữu ích của tài sản đó. Quỹ tiền thu được từ khấu hao là một nguồn vốn nội bộ quan trọng để doanh nghiệp tái đầu tư, đổi mới TSCĐ.

Các loại hao mòn TSCĐ: 
- Hao mòn hữu hình: Là sự suy giảm giá trị vật chất của tài sản do quá trình sử dụng hoặc do tác động của tự nhiên (máy móc bị mòn, hiệu suất giảm, nhà cửa xuống cấp...). 
- Hao mòn vô hình: Là sự mất giá của TSCĐ do tiến bộ của khoa học kỹ thuật, làm cho tài sản trở nên lạc hậu về công nghệ so với các tài sản mới trên thị trường, dù về mặt vật chất nó vẫn còn mới.

3.2.3.1. Phương pháp khấu hao đường thẳng (Straight line method)

- Đây là phương pháp đơn giản nhất, phân bổ đều chi phí khấu hao cho các năm sử dụng tài sản. 
=> Lý luận: Phương pháp này giả định rằng TSCĐ mang lại lợi ích kinh tế như nhau qua các năm và mức độ hao mòn là không đổi.

- Tỷ lệ khấu hao (K): 
$K = \frac{1}{T} \times 100\%$
Trong đó: T là thời gian sử dụng hữu ích của TSCĐ (số năm).

- Mức trích khấu hao trung bình hàng năm: 
$\text{Mức trích KH năm} = \text{Nguyên giá của TSCĐ} \times K$

3.2.3.2. Các phương pháp khấu hao nhanh

- Là các phương pháp cho phép khấu hao với mức cao hơn trong những năm đầu sử dụng và giảm dần về sau. 
=> Lý luận: Các phương pháp này hợp lý hơn trong thực tế vì: (1) TSCĐ thường hoạt động hiệu quả nhất và mang lại nhiều lợi ích nhất trong những năm đầu; (2) Giúp doanh nghiệp thu hồi vốn nhanh để tái đầu tư, đối phó với rủi ro hao mòn vô hình do công nghệ thay đổi nhanh chóng.

+ Phương pháp khấu hao “tổng số năm sử dụng” (Sum of the Years' Digits Method): 
- Cách tính: Mức khấu hao hàng năm = (Nguyên giá) x (Số năm sử dụng còn lại / Tổng các chữ số của số năm sử dụng). 
=> Phương pháp này phù hợp với các tài sản mà hiệu quả sử dụng giảm dần rõ rệt theo thời gian.

+ Phương pháp khấu hao số dư giảm dần (Declining Balance Method): 
- Cách tính: Mức khấu hao hàng năm = Giá trị còn lại đầu kỳ x Tỷ lệ khấu hao. 
=> Lưu ý quan trọng: Tỷ lệ khấu hao ở đây là một tỷ lệ cố định (thường cao hơn tỷ lệ của phương pháp đường thẳng). Vì giá trị còn lại giảm dần qua các năm nên mức khấu hao cũng giảm dần. Phương pháp này không bao giờ khấu hao hết 100% giá trị tài sản, do đó doanh nghiệp thường chuyển sang phương pháp đường thẳng vào những năm cuối.

3.2.3.3. Phương pháp khấu hao theo sản lượng (Output-based Depreciation)

- Chi phí khấu hao được tính dựa trên mức độ hoạt động (sản lượng, số giờ máy chạy, số km đã đi...) thực tế của tài sản trong kỳ. 
=> Lý luận: Đây là phương pháp phản ánh chính xác nhất mức độ hao mòn thực tế của tài sản, tuân thủ nguyên tắc phù hợp trong kế toán (chi phí phải phù hợp với doanh thu/lợi ích mà nó tạo ra). Nó đặc biệt phù hợp với các ngành vận tải, xây dựng, khai khoáng.

- Mức khấu hao trên một đơn vị sản lượng (mkh): 
$m_{kh} = \frac{\text{Nguyên giá TSCĐ}}{\text{Tổng sản lượng theo thiết kế của đời TSCĐ}}$

- Mức trích khấu hao trong kỳ: 
$T_{kh} = m_{kh} \times Q$
Trong đó: Q là sản lượng thực tế trong kỳ.

3.2.4. Tác động tài chính của khấu hao đối với doanh nghiệp

- Khấu hao là một chi phí không bằng tiền (non-cash expense). Mặc dù được tính vào chi phí và làm giảm lợi nhuận, nhưng thực tế doanh nghiệp không phải chi tiền ra cho khoản này trong kỳ. 
- Tác động đến giá thành và khả năng cạnh tranh: Khấu hao nhanh làm tăng chi phí trong giá thành sản phẩm những năm đầu, gây áp lực tăng giá bán và có thể làm giảm khả năng cạnh tranh. 
- Tác động đến lợi nhuận và thuế TNDN (Lá chắn thuế từ khấu hao): 
=> Cơ chế: `Tăng chi phí khấu hao` -> `Làm giảm lợi nhuận kế toán trước thuế` -> `Làm giảm số thuế TNDN phải nộp`. 
=> Đây là một công cụ "tránh thuế" hợp pháp, giúp doanh nghiệp giữ lại dòng tiền để tái đầu tư, thay vì nộp cho nhà nước ngay lập tức. Về bản chất là hoãn thuế chứ không phải trốn thuế. 
- Tác động đến dòng tiền và nguồn vốn: Quỹ khấu hao được tích lũy lại là một nguồn vốn nội bộ quan trọng và ổn định, giúp doanh nghiệp chủ động trong việc đầu tư, đổi mới công nghệ.

3.3. QUẢN LÝ TÀI SẢN CỐ ĐỊNH

3.3.1. Về mặt hiện vật

=> Mục tiêu là khai thác tối đa công suất và hiệu quả của TSCĐ, đồng thời bảo quản tốt để kéo dài tuổi thọ. 
- Hệ thống theo dõi và kiểm soát: Lập sổ sách, thẻ tài sản cố định hoặc sử dụng phần mềm máy tính để theo dõi chi tiết thông tin, vị trí, tình trạng của từng TSCĐ. 
- Phân định trách nhiệm: Giao TSCĐ cho từng cá nhân, bộ phận cụ thể quản lý, vận hành và chịu trách nhiệm, gắn với chế độ thưởng phạt rõ ràng. 
- Quản lý kỹ thuật: Tuân thủ nghiêm ngặt quy trình kỹ thuật vận hành; lập lịch và thực hiện bảo dưỡng, duy tu định kỳ để hạn chế hỏng hóc, sự cố và tai nạn.

3.3.2. Về mặt giá trị

=> Mục tiêu là theo dõi sự biến động giá trị của TSCĐ để hạch toán chính xác chi phí, bảo toàn vốn và lập các báo cáo tài chính trung thực. 
- Nguyên giá (Original Cost): Là toàn bộ chi phí mà doanh nghiệp phải bỏ ra để có được TSCĐ tính đến thời điểm đưa tài sản đó vào trạng thái sẵn sàng sử dụng (bao gồm giá mua, chi phí vận chuyển, lắp đặt, chạy thử...). 
- Khấu hao lũy kế (Accumulated Depreciation): Là tổng số tiền khấu hao đã được trích của TSCĐ, tính từ lúc bắt đầu sử dụng cho đến thời điểm báo cáo. 
- Giá trị còn lại (Book Value): Là giá trị của TSCĐ được phản ánh trên Bảng cân đối kế toán. 
$\text{Giá trị còn lại} = \text{Nguyên giá} - \text{Khấu hao lũy kế}$