Tóm tắt kiến thức chương 3 - Nhập môn quan hệ quốc tế AJC

1. TỔ CHỨC QUỐC TẾ

1.1. Khái niệm và phân loại tổ chức quốc tế

Khái niệm

Tổ chức quốc tế là thể chế có thẩm quyền xác định, được thành lập trên cơ sở thoả thuận và nhằm mục đích hợp tác qua biên giới. Một tổ chức quốc tế thường có 4 dấu hiệu đặc trưng:
1. Ý chí hợp tác: Thể hiện qua văn bản thành lập (hiệp định, tuyên bố...).
2. Bộ máy thường trực: Có Ban thư ký, ủy ban... để duy trì hoạt động.
3. Tính tự trị và thẩm quyền: Có quyền ra quyết định (do thành viên nhượng bớt quyền).
4. Hoạt động xuyên quốc gia: Hoạt động trên lãnh thổ từ 2 nước trở lên.

Phân loại

Có 3 cách phân loại chính được sử dụng phổ biến trong QHQT:

*Lưu ý ôn thi: Sinh viên cần phân biệt rõ IGO (thành viên là Nhà nước) và INGO (thành viên là tư nhân/hiệp hội). Trong bài này, khi nói đến "tính chất phi quốc gia" điển hình, giáo trình tập trung phân tích sâu vào INGO.

1.2. Quá trình hình thành và phát triển của tổ chức quốc tế

Nguyên nhân ra đời:
- Xuất hiện các vấn đề chung cần nỗ lực thống nhất.
- Nhu cầu thể chế hóa sự hợp tác do tương tác tăng lên.
- Hạn chế tranh chấp, xung đột.
- Nhu cầu điều phối hành động chung để tăng hiệu quả.
- Sự phát triển của xã hội dân sự (đối với INGO).

Các giai đoạn phát triển:
- Trước thế kỷ XIX: Sơ khai (liên minh), chưa phải tổ chức quốc tế thực thụ.
- Thế kỷ XIX: Bắt đầu hình thành (Ủy ban sông Rhine 1815, Liên hiệp Bưu điện toàn cầu 1874...).
- Thế kỷ XX (đặc biệt sau 1945 và sau 1991): Phát triển bùng nổ về số lượng (cả IGO và INGO).
- Thế kỷ XXI: Tiếp tục tăng nhanh (năm 2012 có hơn 65.000 tổ chức).

1.3. Vai trò chủ thể phi quốc gia của tổ chức quốc tế phi chính phủ (INGO)

Xét trên 4 tiêu chí của chủ thể QHQT:

a. Mục đích: Thúc đẩy hợp tác phát triển hoặc giải quyết vấn đề cụ thể (nhân đạo, môi trường...). Mục đích mang tính riêng nhưng thường phù hợp lợi ích chung.
b. Tham gia: Tham gia sâu rộng vào mọi lĩnh vực (kinh tế, văn hóa, xã hội, kỹ thuật...) trên phạm vi toàn cầu. Lĩnh vực chính trị ít tham gia trực tiếp nhưng có tác động gián tiếp.
c. Năng lực: Có tài chính và nhân lực độc lập (từ đóng góp tự nguyện). Có tính tự trị cao, độc lập tương đối với quốc gia.
d. Ảnh hưởng:
- Dệt kết quan hệ xuyên quốc gia.
- Hình thành luật lệ, chuẩn mực quốc tế.
- Là "nhóm áp lực quốc tế" tác động lên chính sách của các quốc gia (trừ lĩnh vực chính trị an ninh truyền thống thì hạn chế hơn).

2. CÔNG TY XUYÊN QUỐC GIA

2.1. Khái niệm và phân loại công ty xuyên quốc gia

Khái niệm

Công ty xuyên quốc gia (TNC - Transnational Corporation) là những tổ chức kinh doanh có quyền sở hữu hoặc hoạt động kinh doanh diễn ra trên địa bàn nhiều quốc gia. Có 3 dấu hiệu chính:
1. Là tổ chức kinh doanh (mục đích lợi nhuận).
2. Quyền sở hữu đa quốc gia (vốn từ nhiều nước).
3. Hoạt động kinh doanh được quốc tế hóa (sản xuất, phân phối ở nhiều nước).

Phân loại

Có 3 cách phân loại:

- Theo mức độ tổ chức: Cartel, Syndicat, Trust, Concern, Conglomerate (từ thấp đến cao).
- Theo tiếp cận thị trường: Sắc tộc trung tâm (trong nước), Đa trung tâm (vài nước), Khu vực trung tâm, Địa trung tâm (toàn cầu).
- Theo nguồn gốc tính quốc tế (Phổ biến):
+ Công ty quốc tế: Quốc tế hóa thị trường.
+ Công ty đa quốc gia (MNC): Quốc tế hóa nguồn vốn (chủ sở hữu nhiều quốc tịch).
+ Công ty xuyên quốc gia (TNC): Quốc tế hóa hoạt động kinh doanh (chủ thường 1 quốc tịch).
=> Hiện nay thường gọi chung là TNC (theo LHQ và WB).

2.2. Quá trình hình thành và phát triển của công ty xuyên quốc gia

- Giai đoạn đầu (thế kỷ XVII - XIX): Ra đời cùng Chủ nghĩa Tư bản (CNTB). Ví dụ: Công ty Đông Ấn. Gắn liền với chủ nghĩa thực dân.
- Thời kỳ Chủ nghĩa đế quốc: Hình thành các tập đoàn độc quyền (Trust, Syndicat). Quyền lực kinh tế gắn với chính trị.
- Sau Thế chiến II: Phát triển mạnh tại các nước tư bản. Bị các nước thế giới thứ 3 nghi ngờ là "thực dân kinh tế".
- Sau Chiến tranh Lạnh (từ 1991): Bùng nổ về số lượng và quy mô do toàn cầu hóa. Các nước đang phát triển thay đổi thái độ: từ tẩy chay sang mời gọi TNC đầu tư.

2.3. Vai trò chủ thể phi quốc gia của công ty xuyên quốc gia

Xét trên 4 tiêu chí của chủ thể QHQT:

a. Mục đích: Lợi nhuận là tối thượng. Tuy nhiên, cũng đóng góp vào phát triển kinh tế (vốn, công nghệ, việc làm).
b. Tham gia: Phạm vi toàn cầu. Tham gia chủ yếu qua: Đầu tư trực tiếp (FDI), thương mại, chuyển giao công nghệ. Có tham gia vào chính trị (vận động hành lang).
c. Năng lực: Tài chính khổng lồ (nhiều TNC lớn hơn GDP các quốc gia nhỏ), nhân lực chất lượng cao. Có quyền tự chủ kinh doanh.
d. Ảnh hưởng:
- Chi phối nền kinh tế quốc tế (thương mại, đầu tư).
- Tác động đến chính trị (lobby chính sách, thậm chí can thiệp nội bộ).
- Lan truyền văn hóa và lối sống.

3. MỘT SỐ CHỦ THỂ PHI QUỐC GIA KHÁC VÀ QUAN NIỆM VỀ CHỦ THỂ PHI QUỐC GIA

3.1. Một số chủ thể phi quốc gia khác

Ngoài TNC và Tổ chức quốc tế, còn có các nhóm sau:

- Tôn giáo lớn (Thiên Chúa, Islam, Phật giáo...): Có tín đồ đông đảo, tài chính độc lập, ảnh hưởng tư tưởng và giá trị toàn cầu.
- Phong trào xã hội (Môi trường, nữ quyền...): Đấu tranh thay đổi chính sách, tạo áp lực xã hội, hình thành chuẩn mực mới.
- Phong trào giải phóng dân tộc/Sắc tộc ly khai: Có thể tạo ra quốc gia mới hoặc gây xung đột quốc tế (Ví dụ: Palestine, người Kurd).
- Tổ chức khủng bố quốc tế (Al-Qaeda, IS): Dùng bạo lực vì mục đích chính trị, đe dọa an ninh toàn cầu.

3.2. Các quan niệm khác nhau về chủ thể phi quốc gia

Đây là phần lý thuyết quan trọng để so sánh các trường phái:

Tổng kết so sánh vai trò (Theo quan điểm Tự do mới):

Kết luận: Mặc dù vai trò của chủ thể phi quốc gia đang tăng lên, nhưng Quốc gia vẫn là chủ thể quan trọng nhất trong QHQT hiện nay.