Tóm tắt kiến thức chương 3 - Nhập môn Công tác xã hội DLU

I. Lý thuyết hệ thống.

Lý thuyết hệ thống là một cách tiếp cận cốt lõi trong công tác xã hội, xem xét các sự kiện, hiện tượng và vấn đề xã hội không phải như những yếu tố riêng lẻ, mà như một tổng thể toàn vẹn. Tổng thể này được tạo thành từ các thành tố, bộ phận có mối liên hệ mật thiết và tương tác lẫn nhau theo một trật tự nhất định. Lý thuyết này nhấn mạnh rằng mỗi cá nhân là một phần của nhiều hệ thống khác nhau (gia đình, cộng đồng, tổ chức...) và liên tục tương tác với chúng. Mục đích chính của công tác xã hội dưới góc nhìn này là phân tích và cải thiện mối tương tác giữa thân chủ và các hệ thống trong môi trường của họ, giúp họ hoạt động hiệu quả hơn.

Lý thuyết hệ thống được phân tích trên ba cấp độ khác nhau để có cái nhìn toàn diện:

- Cấp vi mô (Micro-level): Đây là cấp độ nhỏ nhất, tập trung vào chính cá nhân thân chủ. Nó xem xét các hệ thống bên trong một con người như hệ thống sinh học (sức khỏe, di truyền), hệ thống tâm lý (cảm xúc, suy nghĩ, nhận thức), và các yếu' tố xã hội cơ bản nhất tác động trực tiếp đến họ. Ví dụ: khi làm việc với một học sinh, nhân viên công tác xã hội sẽ xem xét sức khỏe, trạng thái tâm lý, và khả năng nhận thức của em đó. 
- Cấp trung mô (Meso-level): Cấp độ này đề cập đến các nhóm nhỏ mà cá nhân tương tác trực tiếp và thường xuyên. Đây là những môi trường có ảnh hưởng lớn đến cuộc sống hàng ngày của thân chủ, bao gồm gia đình, lớp học, nhóm bạn bè thân thiết, đồng nghiệp ở nơi làm việc, và các nhóm sinh hoạt xã hội khác. Mối quan hệ trong các hệ thống này (ví dụ: xung đột gia đình, áp lực từ bạn bè) thường là trọng tâm của quá trình can thiệp. 
- Cấp vĩ mô (Macro-level): Đây là cấp độ lớn nhất, bao gồm các hệ thống xã hội rộng lớn có tác động gián tiếp nhưng mạnh mẽ đến cá nhân. Bốn hệ thống vĩ mô quan trọng nhất bao gồm: các tổ chức (như trường học, bệnh viện), các thiết chế xã hội (như luật pháp, hệ thống kinh tế), cộng đồng nơi cá nhân sinh sống, và toàn bộ nền văn hóa với các giá trị, chuẩn mực của nó. Ví dụ, chính sách giáo dục của một quốc gia (thiết chế) có thể ảnh hưởng đến cơ hội học tập của một cá nhân.

II. Lý thuyết hệ thống sinh thái.

Lý thuyết này là sự phát triển sâu hơn của lý thuyết hệ thống, giúp nhân viên công tác xã hội phân tích một cách thấu đáo và chi tiết sự tương tác hai chiều giữa thân chủ và môi trường xã hội (hệ thống sinh thái) mà họ đang sống. Lý thuyết này nhấn mạnh rằng mỗi cá nhân không chỉ bị môi trường tác động, mà còn chủ động ảnh hưởng ngược trở lại môi trường đó, tạo ra một mối quan hệ tương thuộc chặt chẽ. Do đó, bất kỳ sự can thiệp nào nhắm vào một cá nhân cũng sẽ ảnh hưởng đến toàn bộ hệ thống xung quanh họ và ngược lại.

Một công cụ phân tích trực quan và hiệu quả của lý thuyết này là Biểu đồ sinh thái (Eco-map). Đây là một sơ đồ được nhân viên công tác xã hội vẽ cùng với thân chủ và gia đình họ. Quá trình cùng nhau xây dựng biểu đồ này giúp chính thân chủ nhận thức rõ hơn về các mối quan hệ, các nguồn lực hỗ trợ và những yếu tố gây căng thẳng trong cuộc sống của mình mà trước đây họ có thể chưa nhận ra.

Bảng: Phân tích các yếu tố trong Biểu đồ sinh thái và ý nghĩa can thiệp

Lưu ý khi phân tích: Sinh viên cần chú ý rằng việc xác định một mối quan hệ là "tốt" hay "xấu" phụ thuộc hoàn toàn vào góc nhìn của thân chủ. Vai trò của nhân viên công tác xã hội là khơi gợi để thân chủ tự đánh giá, chứ không phải áp đặt phán xét của mình.

III. Lý thuyết hành vi.

Lý thuyết hành vi cung cấp nền tảng kiến thức để hiểu tại sao con người lại hành xử theo một cách nhất định, giúp nhân viên công tác xã hội có thể đồng cảm và tham gia hiệu quả vào tiến trình giải quyết vấn đề cùng thân chủ.

Bảng: 5 Nguyên tắc cơ bản về Hành vi con người và Phân tích sâu hơn

IV. Thực hiện chức năng xã hội.

Khái niệm "thực hiện chức năng xã hội" đề cập đến khả năng một cá nhân hoàn thành tốt các vai trò xã hội của mình trong cuộc sống. Mỗi người chúng ta đều có nhiều vai trò khác nhau (con cái, cha mẹ, học sinh, nhân viên, công dân...). Thực hiện tốt chức năng xã hội có nghĩa là chu toàn các trách nhiệm và kỳ vọng gắn liền với những vai trò đó. Mục tiêu của công tác xã hội thường là giúp đỡ những cá nhân đang gặp khó khăn trong việc thực hiện chức năng xã hội (ví dụ: một người mẹ bị trầm cảm không thể chăm sóc con, một học sinh bỏ học) để họ có thể khôi phục lại khả năng và tái hòa nhập với cộng đồng.

Bảng: So sánh trạng thái thực hiện chức năng xã hội và vai trò can thiệp

V. Mô hình lực tác động từ bên trong và từ bên ngoài.

Mô hình này là sự tổng hợp đơn giản nhưng sâu sắc của lý thuyết hệ thống và lý thuyết sinh thái, nhằm giải thích tại sao con người lại có những hành vi đôi khi khó đoán trước. Giả định cơ bản của mô hình là hành vi con người không phải do một nguyên nhân duy nhất, mà là sản phẩm của sự tương tác liên tục giữa hai nhóm lực chính:

+ Lực bên trong (Nội lực): Là những thôi thúc, động lực phát sinh từ bên trong con người. Chúng bao gồm các yếu tố sinh học (như sự phát triển thần kinh), tâm lý (cảm giác tự ti, lo lắng, bực bội) và các nhu cầu tình cảm.

+ Lực bên ngoài (Ngoại lực): Là những tác động từ môi trường sống của cá nhân. Chúng có thể là những áp lực tiêu cực (sự trừng phạt từ nhà trường, gia đình, pháp luật) hoặc những khích lệ tích cực (lời khen, nụ cười của cha mẹ, sự hỗ trợ từ thầy cô).

Trong thực hành, nhân viên công tác xã hội sử dụng mô hình này để đánh giá một cách toàn diện. Ví dụ, với học sinh A có hành vi gây hấn, nhân viên xã hội không chỉ nhìn vào "nội lực" (cảm giác bực bội, bất lực của A) mà còn phân tích các "ngoại lực" đang đè nén em (áp lực từ nhà trường, cha dượng, cảnh sát). Quá trình can thiệp thường bắt đầu bằng việc giảm nhẹ các ngoại lực tiêu cực (họp với các bên liên quan để thay đổi cách tiếp cận), tạo điều kiện để thân chủ ổn định và sau đó mới làm việc sâu hơn với các nội lực bên trong.

Bảng: Sơ đồ phân tích hành vi dựa trên các lực và hệ thống

VI. Mô hình vòng đời và các lực bên trong và bên ngoài.

Đây là mô hình phân tích toàn diện nhất, kết hợp mô hình lực tác động với yếu tố giai đoạn phát triển của con người (vòng đời). Mô hình này thừa nhận rằng hành vi không chỉ phụ thuộc vào các lực tác động ở thời điểm hiện tại, mà còn bị ảnh hưởng sâu sắc bởi giai đoạn sống mà cá nhân đang trải qua, cùng với những mâu thuẫn và nhiệm vụ tâm lý-xã hội đặc trưng của giai đoạn đó.

Nhà phân tâm học Erik Erikson đã đưa ra một sơ đồ 8 giai đoạn phát triển, trong đó mỗi giai đoạn được định hình bởi một "mâu thuẫn cơ bản" giữa các lực bên trong và các yêu cầu từ bên ngoài (xã hội). Việc giải quyết thành công mâu thuẫn ở mỗi giai đoạn sẽ giúp cá nhân phát triển các phẩm chất tâm lý tích cực, tạo nền tảng vững chắc cho giai đoạn tiếp theo.

Bảng: 8 giai đoạn phát triển của Erikson và Nhiệm vụ chính

Bằng cách tích hợp mô hình này, nhân viên công tác xã hội có thể đặt ra những câu hỏi đánh giá một cách hệ thống và sâu sắc hơn, ví dụ: "Đứa trẻ này đang ở giai đoạn 3 (Chủ động vs. Tội lỗi), liệu hành vi mơ mộng có phải là do sáng kiến của em không được khuyến khích (ngoại lực), hay do em có vấn đề về mắt không đọc được bài (nội lực - sinh học)?".