Tóm tắt kiến thức trọng tâm chương 3 - Kinh tế vi mô UEB

3.1. Sở thích của người tiêu dùng

3.1.1. Những giả định cơ bản về hành vi của người tiêu dùng

- Tính có thể sắp xếp theo trật tự:
Người tiêu dùng có khả năng xếp hạng mọi cặp giỏ hàng hóa A và B. ⇒ Suy ra: Trật tự này cho phép xây dựng hàm thỏa dụng u(x,y) sao cho nếu A được ưa thích hơn B thì u(A)>u(B).

- Tính bắc cầu:
Nếu A ≻ B và B ≻ C thì A ≻ C. ⇒ Suy ra: Không tồn tại chu trình ưu tiên (ví dụ A ≻ B ≻ C ≻ A), đảm bảo sự nhất quán trong quyết định.

- Thích nhiều hơn ít:
Với A=(x₁,y₁) và B=(x₂,y₂), nếu x₁≥x₂ và y₁≥y₂ và ít nhất một bất đẳng thức là nghiêm thì A≻B. ⇒ Suy ra: Hàng hóa được giả định “tất cả là tốt hơn không” (non-satiation).

- Tối đa hóa độ thỏa dụng:
Người tiêu dùng chọn giỏ (x,y) để cực đại hóa u(x,y) trong miền khả thi. ⇒ Suy ra: Giả định hành vi không ngẫu nhiên mà theo mục tiêu rõ ràng là u lớn nhất.
 

3.1.2. Đường bàng quan

Đường bàng quan U̅ = { (x,y) | u(x,y)=U₀ } mô tả tập giỏ mang lại cùng độ thỏa dụng U₀.

- Độ dốc âm:
Để giữ u không đổi, nếu tăng x phải giảm y: $MRS_{XY} = -\frac{dy}{dx}\Big|_{u=U₀}$
⇒ Suy ra: Khi x tăng thêm một đơn vị, người tiêu dùng chấp nhận từ bỏ MRS đơn vị y để bù đắp.

- Không cắt nhau:
Hai UIC khác nhau không thể giao nhau; nếu cắt sẽ mâu thuẫn với tính sắp xếp và bắc cầu.

- Lõm vào gốc:
MRS giảm khi di chuyển ra bên phải (hàm u đạt diminishing marginal rate of substitution). ⇒ Suy ra: Người tiêu dùng càng có nhiều x thì càng ít sẵn sàng đánh đổi y để lấy thêm x.

- Dịch chuyển đường bàng quan:
UIC càng xa gốc càng biểu thị mức thỏa dụng càng cao.
 

Bảng so sánh một số dạng đặc biệt

Lưu ý nhầm lẫn thường gặp:
- Đường bàng quan không phản ánh ràng buộc ngân sách!
- MRS không phải là tỷ lệ giá, mà là tỷ lệ sẵn sàng trao đổi.

3.2. Ràng buộc ngân sách

3.2.1. Đường ngân sách

Mọi lựa chọn (x,y) phải thỏa: $P_X x + P_Y y \le I$
Giới hạn bình đẳng cho đường ngân sách: $P_X x + P_Y y = I$

- Độ dốc đường ngân sách: $-\frac{P_X}{P_Y}$
⇒ Suy ra: Tỷ số giá cả xác định lượng y mà người tiêu dùng phải từ bỏ khi mua thêm 1 đơn vị x.

- Điểm cắt: + Trục X: $I / P_X$ (mua toàn bộ x)
+ Trục Y: $I / P_Y$ (mua toàn bộ y)

3.2.2. Tác động thu nhập và giá cả

- Thu nhập (I) thay đổi:
+ I tăng → đường dịch song song ra ngoài (độ dốc không đổi).
+ I giảm → dịch vào trong.

- Giá cả thay đổi:
+ Nếu cả P_X và P_Y tăng tỉ lệ α → đường ngân sách co lại nhưng song song với ban đầu ⇒ chỉ tác động như giảm thu nhập thực tế.
+ Nếu chỉ P_X tăng → đường xoay vào quanh điểm cắt trục Y.
+ Nếu chỉ P_X giảm → đường xoay ra ngoài quanh điểm cắt trục Y.

Chú ý: Khi chỉ một giá thay đổi, trục không của hàng hóa kia giữ nguyên, do điểm cắt trên trục đó không đổi.

3.3. Lựa chọn tối ưu của người tiêu dùng

3.3.1. Tiêu chí tối ưu

Giỏ tối ưu E thỏa hai điều kiện:
- Nằm trên đường ngân sách (tiêu hết I).
- Tiếp xúc với đường bàng quan cao nhất có thể.

Tại E: $MRS_{XY} = \frac{P_X}{P_Y}$
⇒ Suy ra: Tỷ lệ đánh đổi biên giữa x và y bằng tỷ số giá.
 

3.3.2. Giải thích hai hiệu ứng khi P_X thay đổi

Khi P_X giảm xuống P_X′:

• Tác động thay thế:
  Giữa hai hàng hóa, x trở nên tương đối rẻ hơn y ⇒ người tiêu dùng chuyển một phần ‘thu nhập’ từ y sang x. ⇒ Suy ra: Chuyển E→H trên cùng đường U₁.
• Tác động thu nhập:
  Giá x giảm tương đương với việc thu nhập thực tế tăng thêm $\Delta I = y\,\Delta P_X$ (tính trên lượng y ban đầu). ⇒ Suy ra: Dịch điểm H→F lên đường bàng quan cao hơn (U₂) nếu x, y là hàng thông thường.

Ghi nhớ: Tổng hiệu ứng = thay thế + thu nhập. + Hàng thông thường: cả hai đều tăng Q_X ⇒ cầu dốc xuống.
+ Hàng thứ cấp (Inferior): thu nhập tăng làm giảm Q_X ⇒ tổng hiệu ứng có thể nhỏ hơn.
+ Hàng Giffen: hiệu ứng thu nhập ngược chiều lớn hơn hiệu ứng thay thế ⇒ Q_X giảm khi P_X giảm.

3.4. Đường cầu cá nhân & thị trường

3.4.1. Rút đường cầu cá nhân

Quy trình:

• Giữ I, P_Y cố định; giảm dần P_X theo bước.
   
• Với mỗi P_Xₖ, xác định Eₖ (giao điểm UIC và ngân sách).
   
• Lấy cặp (P_Xₖ, xₖ) → vẽ đồ thị P_X–Q_X.\

Kết quả: đường cầu cá nhân dốc xuống vì Q_X tăng khi P_X giảm.

3.4.2. Đường cầu thị trường

Được tổng hợp ngang qua tất cả cá nhân i:
$Q^M(P_X)=\sum_{i=1}^n Q^i(P_X)$
⇒ Suy ra: Đường cầu thị trường vẫn dốc xuống nhưng có thể bớt cong do độ đa dạng về sở thích và thu nhập.

Lưu ý sinh viên:
- Phân biệt cầu cá nhân (giữ I, P_Y cố định) và cầu thị trường (biến I_i, P_Y mỗi người khác nhau).
- Khi P_Y hoặc I thay đổi, cầu cá nhân dịch chuyển, không phải di chuyển dọc đường cầu cũ.